
CAPELLE HANGT AAN DE MUUR
Theater van Memorie – Thomasvaer & Pieternel
Capelle op weg naar 750 jaar!
Waarin Pieter een dorp op papier ziet verschijnen en ontdekt dat een naam langer kan meegaan dan een kasteel.
Hier hangt het.
Nee, niet het grote doek met die torens. Dat kent u inmiddels. Ik bedoel dat kleine stukje schrift ernaast. U mag dichterbij komen. De letters zijn niet op ons gemak geschreven.
Capel op tie Yssel.
Daar zijn we.
Niet voor het eerst als mensen op deze plek. Bij het vorige schilderij hebben we gezien dat er al bewoning was lang voordat iemand de naam Capelle opschreef.
Maar nu verschijnt de plaats herkenbaar in de bronnen.
Dat is toch iets bijzonders. Alsof iemand uit een ver verleden even zijn hoofd om de deur steekt en zegt: hier moet u wezen.
Een verjaardag met enige speling
Als jaartal voor de eerste vermelding wordt doorgaans 1278 aangehouden. De Historische Vereniging Capelle dateert de vroegste vermelding van Capel op tie Yssel in een akte uit de jaren 1276–1280.
U ziet: zelfs een verjaardag kan een historische voetnoot hebben.
Dat hoeft de feestvreugde niet te bederven. We moeten alleen niet doen alsof iemand op een ochtend in 1278 naar buiten stapte, zijn handen afveegde en zei: zo, het dorp is opgericht.
Er woonden mensen. Er werd gewerkt. Er bestonden onderlinge verhoudingen voordat wij er een jubileumdatum aan konden verbinden.
Het papier geeft ons houvast. Het heeft niet persoonlijk de eerste bewoner ontvangen.
Een klein gebouw met een lange naam
Capelle dankt zijn naam aan een ‘cappel’: een kapel op of nabij de plaats van de huidige Dorpskerk aan de Kerklaan.
Kijkt u naar het schilderij. De schilder wilde de huidige kerk neerzetten. ‘Dan herkennen de mensen het,’ zei hij.
Dat begrijp ik. Maar herkenbaarheid is geen vrijbrief om een gebouw een paar eeuwen naar achteren te schuiven. De huidige Dorpskerk dateert in haar historische kern uit 1593. Die staat hier dus nog niet. Hoe de vroegste kapel er precies uitzag, vertellen de geraadpleegde overzichtsbronnen niet.
We houden haar daarom bescheiden en schetsmatig. Een aanduiding van een gebouw. Geen uitvoerig ontworpen toren waarvoor we achteraf toestemming moeten vragen aan de geschiedenis.
Wat me bevalt, is dat zo’n klein gebouw zijn naam aan een hele plaats kon geven. Niet het grootste huis. Niet de hoogste muur. De kapel.
Met hoeveel p’s woont u hier?
Daarna ging de naam zijn eigen weg.
Cappel. Kappel. Capelle. Cappelle. Kapelle. Kappelle. De Historische Vereniging noemt een hele reeks schrijfwijzen, met bovendien verschillende manieren om de IJssel eraan vast te maken.
Het lijkt een familiebijeenkomst waarop iedereen beweert de juiste spelling te hebben meegebracht.
Wij zijn tegenwoordig gewend dat een naam precies moet kloppen. Eén letter verkeerd en ergens weet een systeem niet meer wie je bent. Hier bleef de plaats herkenbaar terwijl de letters zich wat vrijer bewogen.
Ik wil daar niet meteen een algemene les over vroeger aan verbinden. Maar het is prettig om even naar al die varianten te kijken. De naam had nog geen strak pak aan.
Een dorp is nog geen gemeente
Dan komen we bij een ander bordje.
1350.
In dat jaar viel het ambacht Moordrecht uiteen in drie ambachten: Moordrecht, Nieuwerkerk en Capelle. Daarnaast bestond een afzonderlijk leen rond het Huis of Slot te Capelle, met eigen rechtsmacht over het bijbehorende gebied.
Een ambacht was een lokaal bestuursgebied. U moet dus niet alvast het moderne gemeentehuis op het schilderij zoeken.
Dorp en slotgebied waren bestuurlijk niet eenvoudig één geheel. De HVC beschrijft het huis van de heer als grenzend aan het ambacht Capelle. Dat geeft het landschap een extra laag. Je ziet huizen, grond en water. Maar daaroverheen liggen rechten. Wie waar iets te zeggen heeft, is niet noodzakelijk zichtbaar vanaf het pad. Een gracht kun je aanwijzen.mEen bevoegdheid moet iemand je uitleggen.
De muren bleven niet staan
Het kasteel hebben we eerder bezocht. Vandaag kijken we vooral naar de samenhang: een nederzetting, een kapel, een naam en een versterkt huis.
Dat laatste bood geen blijvende zekerheid.
De gemeentelijke geschiedenisbeschrijving noemt een verwoesting in 1352 tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Zij vermeldt ook dat Jan van Beieren in 1418 opdracht gaf Capelse gebouwen in brand te steken en dat het daarna gebouwde huis in 1425 verloren ging in de strijd tussen Jacoba van Beieren en Filips van Bourgondië.
We hangen er vandaag geen drie brandende doeken bij. Eén blik op die opeenvolging is genoeg om te begrijpen dat ‘het kasteel’ geen gebouw was dat rustig door alle eeuwen heen bleef staan.
De HVC onderscheidt ten minste vier opeenvolgende huizen op de kasteelplaats, met een ontwikkeling van ontginningshoeve tot kasteel.
Gebouwen verdwenen. Er kwamen andere voor terug. De naam bleef in gebruik, al verschoof er af en toe een letter.
Wat een naam kan dragen
Pieter kijkt van het kleine stukje schrift naar het grote schilderij.
De schilder heeft de kapel niet overdreven groot gemaakt. Het kasteel staat wat verder weg. Daartussen is ruimte voor het landschap en voor het leven dat we niet tot in bijzonderheden kennen.
‘Moet er nog een bordje bij?’ vraagt hij.
Pieter schudt zijn hoofd. Voor vandaag is Capel op tie Yssel voldoende. Hij spreekt het nog eens zachtjes uit. ‘Bijzonder,’ zegt hij. ‘Die muren hebben het niet allemaal gehouden.’
Zijn vinger blijft vlak vóór de letters hangen. ‘Maar dit kunnen we nog lezen.’
Wat bleef er bij u hangen?
Heeft u een oude kaart, brief, akte of foto waarop Capelle anders wordt geschreven dan tegenwoordig? Of kent u een plek die thuis nog altijd een oude naam draagt? Laat het Pieter weten. Soms begint een nieuw schilderij met één woord dat iemand is blijven gebruiken.
