Schilderij 7 – De rivier was er al

CAPELLE HANGT AAN DE MUUR

Voorzichtig. Hier is de vloer nog niet gelegd. Dat wil zeggen: in het theater wel. Maar op het schilderij zijn we nog niet zover.

Na ons bezoek aan het verdwenen gemeentehuis gaan we vandaag een flink eind terug. Voorbij de bestuurders, voorbij het slot. Zelfs voorbij de naam Capelle.

De schilder vroeg of er dan eigenlijk nog iets te schilderen viel.

Water, zei ik. Land. En sporen van mensen. Hij vond het weinig. Ik heb hem gevraagd eerst maar eens met het water te beginnen. Daar hebben we hier nooit gebrek aan gehad.

Volgens de gemeentelijke geschiedenisbeschrijving laten opgravingen zien dat er al in de tweede eeuw na Christus bebouwing langs de IJssel was.

Dat is een eigenaardige gedachte wanneer je gewend bent een plaats bij haar naam te kennen.

Er waren mensen die hier hun dagen doorbrachten zonder te weten dat wij veel later zouden zeggen: kijk, daar begint ónze geschiedenis. Zij hadden vermoedelijk iets anders aan hun hoofd.

Wat precies, weten we niet. En dat is lastig voor een schilder. Die wil al gauw iemand een mand laten dragen.

‘Wat zit erin?’ vroeg ik’ ‘Dat ziet u niet.’ ‘Dan weet ik nog niet of die mand hier thuishoort.’

Hij heeft hem voorlopig achter de lijst gezet.

We kunnen bewoning vaststellen zonder een compleet huishouden te kunnen uittekenen. Dat is minder gezellig, maar wel eerlijker.

Nu moet u even opletten bij het woordje ‘al’. Er woonden hier al mensen in de tweede eeuw. Dat betekent niet dat er vanaf dat moment onafgebroken een dorp heeft bestaan dat rustig op zijn eerste schriftelijke vermelding zat te wachten.

De gemeente beschrijft dat bewoners na meerdere overstromingen wegtrokken en dat mensen zich vanaf de twaalfde eeuw opnieuw permanent aan de IJssel vestigden.

Er zit dus een onderbreking in het verhaal. Misschien meer dan één. We moeten die ruimte niet haastig dicht schilderen omdat een doorlopende geschiedenis prettiger vertelt.

Soms ontbreken niet alleen namen. Soms weten we onvoldoende over de eeuwen ertussen.

De rivier liep verder. Dat betekent nog niet dat wij ieder stuk van haar oevers kunnen volgen.

Kijkt u nu naar het water.

Tegenwoordig kan ‘uitzicht op de rivier’ een aanbeveling zijn.  Je schuift een stoel naar het raam. Zet iets te drinken neer. Zegt tegen bezoek dat het uitzicht nooit verveelt.

Op dit schilderij ligt de verhouding wat minder ontspannen. Water biedt mogelijkheden, maar stelt ook voorwaarden. Volgens de gemeentelijke beschrijving waren overstromingen aanleiding voor bewoners om weg te trekken.

Daar wil ik niet zomaar een dramatische nacht bij verzinnen. Geen kind op een schouder, geen laatste dier aan een touw. Zulke beelden grijpen je aan, maar we weten niet of ze bij deze mensen horen.

Wat we wél kunnen zien, is dat wonen ergens geen afspraak voor de eeuwigheid is. Je kunt je ergens vestigen en toch weer moeten vertrekken. Dan blijft de plek achter. Niet noodzakelijk zoals je haar achterliet.

Vanaf de twaalfde eeuw vestigden mensen zich permanent langs de IJssel. De heren van Moordrecht waren toen de eigenaren van het Capelse grondgebied. Daar verschijnen de eerste bekende machtsverhoudingen weer aan de rand van ons schilderij.

Maar vandaag zetten we de heren nog even niet vooraan. We kijken naar het landschap dat door ontginning geschikt werd gemaakt voor gebruik. Langs de Hollandse IJssel werden veengebieden ontgonnen; landbouw en visserij behoorden van oudsher tot de belangrijke bestaansmiddelen.

Het woord ontginnen staat betrekkelijk rustig op papier. Het leest alsof iemand een bestemming aan een stuk grond geeft. Maar er moet werk voor worden verricht.

Ook hier kennen we uit deze overzichtsbronnen de namen van de werkers niet. Hun individuele dagen kunnen we niet navertellen. De verandering van het landschap kunnen we wel volgen.

Dat is een terugkerend verschijnsel in dit theater: mensen verdwijnen uit het verhaal, terwijl het resultaat van hun werk nog ergens onder onze voeten ligt.

De IJssel bleef eeuwenlang belangrijk voor visserij, vervoer, handel en bedrijvigheid. Grondstoffen en producten gingen over het water. Veerdiensten verbonden mensen aan weerszijden van de rivier.

Vandaag houden we de latere schepen en fabrieken nog buiten beeld. Anders schilderen we alle eeuwen over elkaar heen en kunnen we straks een Romeinse bewoner de weg naar de bushalte laten vragen. Maar het verband mogen we zien.

De rivier bracht iets. En de rivier kon iets afnemen. Dat maakte wonen langs haar oevers tot een voortdurende bezigheid. Land gebruiken, water afvoeren, bescherming organiseren. Door inklinking en turfwinning daalde later de bodem en ontstonden veenplassen; dijken en droogmakerijen kregen een belangrijke plaats in de geschiedenis.

We komen daar nog op terug. Water verdient hier meer dan één schilderij.

De schilder heeft het doek inmiddels bijna af.

Een brede strook water. Een lage oever. Een bescheiden, schetsmatige aanduiding van bebouwing. Geen precies nagebouwde woning, geen keurig herkenbare bewoner. Er is veel open ruimte.

‘Moet er niet iemand in?’ vraagt hij.

Ik begrijp hem. Een mens kijkt graag naar een ander mens. Maar vandaag laten we ook zien hoe weinig we van deze bewoners weten. Niet omdat ze onbelangrijk waren. Omdat we hun gezichten niet hebben.

Pieter schuift het bordje onder de lijst recht. ‘Zo,’ zegt hij. ‘We kunnen straks best een verjaardag vieren.’

Hij kijkt naar het water. ‘We moeten alleen niet denken dat de rivier op ons heeft gewacht.’

Welke plek aan de IJssel hoort bij uw leven? Een oever waar u speelde, een oversteek, een werkplek of een raam vanwaar u naar het water keek? Vertel Pieter over die plek – en over wat de rivier daar voor u betekende. Zo kan een heel oud verhaal een nieuwe, persoonlijke oever krijgen.

Geef een reactie