Een wijk wordt pas oud als niemand meer aanbelt

Pieter Pottenkijker heeft vastgesteld dat een wijk doorgaans wordt opgeleverd zonder ouderdom.

Er komen huizen, parkeerplaatsen, speeltoestellen en jonge bomen. Op de tekeningen lopen mensen die nergens last van hebben. Niemand zoekt zijn leesbril. Niemand moet na vijftig meter even zitten. En niemand vraagt zich af of er nog iemand langskomt als de partner er niet meer is.

Dat komt later. Ook in Schollevaar.

De kinderen worden groot, de bomen dikker en de knieën minder vanzelfsprekend. De woning die ooit precies goed was voor een gezin, krijgt een bovenverdieping waar steeds minder te zoeken valt. Eerst omdat de kinderen vertrekken. Later omdat de trap zich ermee gaat bemoeien.

Dan blijkt of een wijk alleen gebouwd is om in te wonen, of ook om in te blijven leven.

Wie denkt dat de ouderenzorg pas naar Schollevaar kwam toen de eerste bewoners grijs werden, heeft de volgorde verkeerd.

Aan de Hoofdweg stond al de Ichthuskliniek toen de woonwijk nog moest ontstaan. In februari 1967 kwamen de eerste patiënten. Later verrees op hetzelfde terrein De Meerhorst, waar in september 1974 de eerste mensen werden opgenomen. Ichthus bood psychogeriatrische verpleeghuiszorg; De Meerhorst was er voor langdurig lichamelijk zieken.

De zorg was er dus eerder dan de wijk.

Pieter vindt dat een nuttige gedachte. We vertellen de geschiedenis van een nieuwe wijk graag aan de hand van de eerste sleutel, de eerste supermarkt en de eerste school. Maar ook mensen die niet zelfstandig konden wonen, hadden hier al een geschiedenis.

Ichthus lag eerst tussen de weilanden. De historische beschrijving vermeldt een groot terrein met tuin en park, maar ook een afgelegen ligging en een lastige bereikbaarheid voor personeel en bezoekers.

Rust is mooi, denkt Pieter. Maar je moet er wel kunnen komen. Zeker als degene naar wie je onderweg bent zelf niet meer naar jou toe kan.

In 1999 verhuisden de functies van Ichthus en De Meerhorst naar het nieuwe Rijckehove in ’s-Gravenland, dichter bij het openbaar vervoer. Prinses Margriet verrichtte op 17 november de officiële opening. De oude instellingen hadden slaapzalen met meerdere bewoners en gedeeld sanitair; de nieuwbouw moest beter passen bij de eisen van de verpleeghuiszorg.

Dat klinkt als een hoofdstuk uit een vastgoedrapport. Vervangende nieuwbouw. Verbeterde bereikbaarheid. Eigentijdse huisvesting.

Maar achter zulke woorden schuilt iets eenvoudigs: hoeveel ruimte krijgt iemand nog voor een eigen leven wanneer diegene voor veel dingen afhankelijk is geworden van anderen?

Kun je bezoek ontvangen zonder dat de hele kamer meeluistert? Kun je je terugtrekken? Is er behalve zorg ook nog iets van thuis?

Pieter vermoedt dat beschaving soms gewoon begint met een deur die dicht kan.

Op het oude terrein aan de Hoofdweg kwam Capelle Trade Centre. Het puin van de voormalige zorggebouwen werd gebruikt als ondergrond voor wegen op het bedrijventerrein.

Daar zit een bijna al te fraaie beeldspraak in. De economie rijdt verder op de resten van de zorg. Pieter zal er geen theorie van maken. Maar vergeten hoeft ook niet.

Intussen bleef ouder worden natuurlijk niet beperkt tot de mensen die een verpleeghuis nodig hadden.

De meeste mensen willen vooral hun eigen leven voortzetten. Met hun spullen, hun gewoonten en hun eigen opvattingen over hoe laat de gordijnen dicht moeten.

In Schollevaar zijn daarvoor verschillende vormen van seniorenhuisvesting. De gemeente noemt onder meer Bermensteyn, Moordrecht en Vogeltuinen, en Spinoza. Bermensteyn combineert zelfstandige seniorenappartementen met een woonzorgvleugel; daarnaast zijn er ontmoeting en dagactiviteiten aan de Bazuin.

Dat verschil doet ertoe. Een ouderenwoning is niet automatisch een zorginstelling. En een oudere is niet automatisch een patiënt. Pieter zou dat graag ergens op een gevel laten zetten. Niet te hoog, vanwege de leesbaarheid.

Wat hem aan zo’n combinatie van wonen, zorg en ontmoeting aanspreekt, is dat niet iedere verandering meteen een breuk hoeft te worden. Een mens kan meer ondersteuning nodig krijgen zonder dat daarmee alle vertrouwde verbanden waardeloos worden.

De dagelijkse omgeving is immers geen decor. Daar zitten de herkenning, de gewoonten en de kleine zekerheden.

Weten waar de ingang is. Weten wie er achter de balie zit. Weten dat iemand zegt: daar bent u weer.

Een lift is belangrijk. Een toegankelijke badkamer ook. Pieter wil daar geen misverstand over laten bestaan.

Maar een lift brengt je alleen naar beneden. Daar moet vervolgens wel iets zijn om naartoe te gaan.

In Schollevaar zijn er onder meer het Huis van de Wijk aan het Stationsplein, de dagactiviteiten in Bermensteyn, Goud voor Oud en activiteiten van de Zonnebloem. Welzijn Capelle biedt daarnaast ondersteuning via de wijkwinkel en een ouderencoach.

Op papier zijn dat verschillende voorzieningen. In een mensenleven kunnen het de verschillende redenen zijn om de jas aan te trekken.

Een afspraak. Een kop koffie. Een wandeling. Iemand die vraagt hoe het gegaan is bij de dokter, zonder dat daar meteen een dossier voor geopend wordt.

Pieter houdt van dat laatste.

Niet alles wat van betekenis is, hoeft geregistreerd te worden om werkelijk gebeurd te zijn.

Er wordt veel verwacht van ontmoeting. Soms zoveel dat het lijkt alsof Nederland alle ingewikkelde vraagstukken wil oplossen met een koffiekan en een vrijwilliger.

Dat gaat niet. Een gezellige middag vervangt geen verpleegkundige. Een buurvrouw is geen thuiszorgteam. En iemand die de bingo organiseert, is daarmee nog niet verantwoordelijk voor alle eenzaamheid in de postcode.

Maar het omgekeerde geldt ook. Professionele zorg vervangt geen vriendschap. Een indicatie zorgt niet vanzelf voor aanspraak. En een zorgvuldig opgesteld ondersteuningsplan garandeert nog niet dat iemand op zondag iets heeft om naar uit te kijken.

Pieter zou daarom graag zien dat we ophouden zorg en gewone menselijke aandacht tegen elkaar uit te spelen.

Ze hebben allebei hun eigen werk te doen. De ene helpt je bij wat niet meer lukt. De andere herinnert je eraan dat je meer bent dan wat niet meer lukt.

In beleidsstukken verschijnen ouderen nogal eens in groepen.

De vergrijzing neemt toe. De zorgvraag groeit. De druk op de mantelzorg stijgt. Voor je het weet, lijkt ouder worden een ongunstige ontwikkeling waarvoor niemand persoonlijk verantwoordelijk wil zijn.

Terwijl achter het woord ouderen mensen schuilgaan die gewerkt, gezorgd, gebouwd, georganiseerd en opgevoed hebben. En die daarmee niet noodzakelijk ophouden zodra ergens een leeftijdsgrens wordt gepasseerd.

Pieter verzet zich vooral tegen het idee dat iemand zijn maatschappelijke waarde moet bewijzen door zo lang mogelijk nuttig te blijven.

Vrijwilligerswerk is prachtig. Op kleinkinderen passen ook. Maar wie dat niet kan, is niet minder welkom. Een samenleving is geen vereniging waarvan het lidmaatschap vervalt zodra de contributie niet meer in arbeidsuren kan worden voldaan.

Het Huis van de Wijk kan veel betekenen. Maar een wijk wordt niet sociaal doordat er één sociaal gebouw staat. Ook de route ernaartoe telt.

Pieter zou daarom bij ieder plan voor ouderenvoorzieningen een eenvoudige proef willen doen: loop het traject eens met iemand voor wie lopen niet meer vanzelf gaat.

Niet alleen vragen of de ingang toegankelijk is. Ook kijken of je er kunt komen. Of je kunt oversteken zonder haast. Of je ergens kunt zitten. Of de activiteit nog bereikbaar is wanneer fietsen niet meer gaat en de auto de deur uit is.

En daarna nog een vraag stellen die op veel tekeningen ontbreekt: Wie merkt het als iemand niet komt?

Een voorziening heeft openingstijden. Een gemeenschap heeft ook aandacht buiten die tijden nodig.

Van Ichthus en De Meerhorst aan de Hoofdweg tot Rijckehove in ’s-Gravenland, van seniorenwoningen tot Bermensteyn en het Huis van de Wijk: het verhaal van ouder worden in en rond Schollevaar gaat over meer dan gebouwen. Het gaat ook over de verhouding tussen zelfstandig wonen, passende zorg en verbonden blijven met anderen.

Dat verhaal is nooit af. Niet na een opening met bloemen. Niet na een nieuwe woonvisie. En ook niet na de vaststelling dat mensen langer thuis moeten blijven. Want thuis is meer dan de plek waar het bed staat en de post wordt bezorgd.

Thuis is ook ergens verwacht worden.

Pieter denkt dat we ouderenvoorzieningen daarom niet alleen moeten beoordelen op het aantal woningen, plaatsen of activiteiten. We moeten ook vragen welk leven ze mogelijk maken.

Kun je er jezelf blijven? Kun je iets bijdragen, maar ook gewoon aanschuiven? Mag je hulp nodig hebben zonder meteen een probleem te worden?

Een wijk wordt niet oud doordat er veel ouderen wonen. Een wijk wordt oud als niemand meer aanbelt.

Geef een reactie