Hoera, de wijk is af! En nu?

Pieter Pottenkijker heeft weleens de indruk dat we in Nederland een merkwaardige verhouding hebben met bouwen.

Zolang er nog een woning moet worden neergezet, is iedereen druk. Er worden plannen gemaakt, tekeningen uitgerold, bouwkranen neergezet en lintjes doorgeknipt. Bestuurders zetten hun mooiste glimlach op, architecten wijzen naar artistieke impressies en projectontwikkelaars vertellen dat er iets prachtigs staat te gebeuren.

En dan, op een dag, is de laatste woning opgeleverd.

Hoera!

De champagne mag open, de fotograaf mag naar huis en de wethouder kan op zoek naar een volgend project waarmee geschiedenis geschreven gaat worden.

Maar Pieter vraagt zich weleens af: wie blijft er eigenlijk achter om de geschiedenis bij te houden? Want een wijk is niet klaar als de laatste voordeur is geplaatst. Dan begint het pas echt.

Neem Capelle aan den IJssel.

Ooit een dijkdorp naast Rotterdam, inmiddels een volwassen woonstad met wijken die in betrekkelijk korte tijd uit de grond zijn gestampt. Oostgaarde en Schollevaar zijn daar mooie voorbeelden van.

Wie de geschiedenis van die wijken bekijkt, ziet hoe de ideeën over wonen veranderden. De eerste plannen ademden het optimisme van de naoorlogse jaren: vooruitgang, ruimte, nieuwe woningen en een toekomst waarin steeds meer mensen een eigen plek konden krijgen.

Maar plannenmakers hebben één klein probleem. De toekomst houdt zich niet altijd aan de begroting.

De economische tegenwind van de jaren zeventig en tachtig gooide ook in Capelle roet in het eten. In Schollevaar nam de vraag naar vrijesectorwoningen begin jaren tachtig af, mede door de economische crisis en de stijgende hypotheekrente. Het woningbouwprogramma veranderde. Er kwamen meer woningwetwoningen, de dichtheid nam toe en vooral in het laatst gebouwde oostelijke deel werd het oorspronkelijke voorzieningenprogramma flink soberder.

De woningen kwamen er dus wel. Maar de wijk kreeg minder mee dan eerder was bedacht.

Dat is geen verwijt aan de mensen die destijds onder moeilijke omstandigheden moesten bouwen. Het is vooral een les voor de mensen die vandaag plannen maken.

Want wanneer de financiële ruimte kleiner wordt, is het verleidelijk om te bezuinigen op wat niet onmiddellijk noodzakelijk lijkt. Een voorziening hier, een stukje openbare ruimte daar. Misschien kan het ook met wat minder. En voor je het weet, is de woning wel gebouwd, maar is de omgeving waarin die woning betekenis moet krijgen een beetje uitgekleed.

Pieter zou zeggen: een huis zonder goede omgeving is als een verjaardagstaart zonder slagroom. Je kunt hem best eten, maar je vraagt je toch af of er niet iets ontbreekt.

Verdichting is niet het probleem. Verdichting zonder voldoende aandacht voor de kwaliteit van de wijk kan dat wel worden.

Intussen zijn de groeikernen van toen zelf op leeftijd gekomen.

Dat is niet zo vreemd. Wie in de jaren zeventig of tachtig een nieuwe wijk bouwde, kon moeilijk voorzien dat de kinderen van de eerste bewoners inmiddels zelf kinderen zouden hebben. Of dat de ouders van toen misschien wat minder soepel de trap op zouden komen.

Ook wegen, bruggen, scholen, speelplaatsen, rioleringen en andere voorzieningen hebben ondertussen heel wat verjaardagen achter de rug.

En de tand des tijds werkt gewoon door. Zonder overwerkvergoeding, maar ook zonder pensioen.

Het bijzondere is dat veel voorzieningen ongeveer in dezelfde periode zijn aangelegd. Daardoor kunnen de vervangings- en vernieuwingsopgaven zich eveneens in dezelfde periode aandienen.

De wijk die ooit in één grote bouwbeweging ontstond, vraagt nu op meerdere plekken tegelijk om aandacht.

Dat betekent niet automatisch dat er sprake is van achterstallig onderhoud. Een brug kan uitstekend onderhouden zijn en toch aan het einde van haar technische levensduur komen. Een school kan nog prima overeind staan, maar niet meer aansluiten bij het onderwijs van vandaag. En een woning kan degelijk zijn gebouwd, maar ongeschikt blijken voor iemand die niet meer gemakkelijk een trap beklimt.

Pieter vindt daarom dat we drie vragen netjes uit elkaar moeten houden.

  • Wat hebben we onvoldoende onderhouden?
  • Wat moet worden vervangen, ook al hebben we er goed voor gezorgd?
  • En wat moet veranderen omdat de samenleving inmiddels andere eisen stelt?

Wie alles achterstallig onderhoud noemt, doet de werkelijkheid tekort. Wie alles onder het fraaie etiket vernieuwing schuift, loopt het risico dat vergeten onderhoud buiten beeld blijft.

Een beetje bestuurlijke eerlijkheid kan dus geen kwaad.

Bij een nieuwbouwproject wordt doorgaans stevig gerekend.

De grond moet worden betaald. De woningen moeten worden gebouwd. De wegen moeten worden aangelegd. De financiële haalbaarheid moet worden aangetoond.

Allemaal begrijpelijk.

Maar zodra de bewoners hun meubels naar binnen hebben gedragen, begint een rekening die niet met de verhuiswagen vertrekt.

Het asfalt moet worden onderhouden. De straatverlichting heeft niet het eeuwige leven. Het groen moet worden verzorgd. De brug moet worden geïnspecteerd. En het wijkgebouw moet niet alleen worden neergezet, maar ook worden schoongemaakt, verwarmd en opengehouden.

Een gebouw neerzetten is één ding. Het gebouw vervolgens tientallen jaren goed laten functioneren, is iets anders.

Daarom is levensduurdenken zo belangrijk. Niet pas nadenken over onderhoud wanneer de eerste scheur zichtbaar wordt, maar al bij het eerste besluit rekening houden met gebruik, beheer, aanpassing en vervanging.

En laten we eerlijk zijn: ook in Capelle wordt daarover nagedacht. De gemeente werkt met onderhoudsplannen en voorzieningen voor onder meer gemeentelijk vastgoed.

De vraag is dus niet of er plannen bestaan. De vraag is of ze voldoende zijn.

Sluiten de beschikbare middelen aan bij wat er de komende jaren werkelijk nodig is? Kijken we ver genoeg vooruit om een volgende vervangingsgolf te zien aankomen? En wat gebeurt er als de kosten hoger uitvallen dan gedacht?

Een sluitende begroting is immers nog geen garantie dat de toekomst volledig is bekostigd.

Pieter heeft het vermoeden dat daar een mooie gemeentelijke tegelwijsheid van te maken valt:

Wie vandaag alleen rekent wat het kost om iets neer te zetten, moet morgen niet verbaasd zijn over wat het kost om het overeind te houden.

Maar er is meer aan de hand dan beton, asfalt en euro’s.

Ook de mensen in de wijk veranderen. Kinderen worden groot. Gezinnen veranderen van samenstelling. Mensen blijven soms hun hele leven in dezelfde straat wonen. Anderen vertrekken, komen terug of ontdekken dat de woning waarin ze jarenlang met plezier hebben gewoond niet meer zo goed past bij hun huidige leven.

Dat zien we ook in Schollevaar.

Er zijn oudere bewoners die graag in hun vertrouwde omgeving willen blijven, maar voor wie een passende woning niet altijd beschikbaar is. Tegelijkertijd zijn er gezinswoningen die minder goed aansluiten bij de woonbehoefte van de mensen die er inmiddels wonen.

Dan kan gerichte nieuwbouw iets toevoegen.

Niet alleen méér woningen, maar andere woningen. Toegankelijke appartementen, kleinere huizen of woonvormen waarin mensen zelfstandig kunnen blijven wonen en toch gemakkelijker contact met anderen kunnen onderhouden.

Daarbij moet de blik niet uitsluitend op de nieuwe bewoners zijn gericht.

Want wat hebben bestaande bewoners eraan als hun wijk op papier mooier wordt, maar zij zelf hun vertrouwde omgeving niet meer kunnen betalen? Wat betekent vernieuwing wanneer mensen die er tientallen jaren hebben gewoond zich er steeds minder thuis voelen?

Een hogere woningwaarde kan voor de ene bewoner prettig zijn en voor de andere juist een bron van onzekerheid.  Een wijk is immers geen verzameling vastgoedobjecten.

Het is de plek waar mensen hun boodschappen doen, elkaar op straat tegenkomen, kinderen zien opgroeien, een praatje maken bij de voordeur en soms even bij de buren aankloppen omdat er een pakje is bezorgd.

Dat soort dingen verschijnt zelden prominent in een grondexploitatie. Maar ze bepalen wel degelijk de kwaliteit van een wijk.

Een toekomstbestendige wijk is niet alleen een wijk waarin de huizen nog veertig jaar meekunnen, maar ook een wijk waarin mensen over veertig jaar nog prettig kunnen leven.

Pieter is niet tegen nieuwbouw. Integendeel.

Er is woningnood en er zijn mensen die dringend behoefte hebben aan een passende woning. Daarvoor moeten we bouwen.

Maar hij is ook niet van de school die denkt dat iedere bestaande wijk eerst met een bouwhelm moet worden bezocht voordat er iets kan verbeteren.

Neem Schollevaar. De groenblauwe structuren, de routes voor fietsers en wandelaars en de herkenbaarheid van de buurten zijn kwaliteiten die je niet achteloos moet opofferen omdat er ergens nog een bouwlocatie beschikbaar lijkt.

Wie vernieuwt, moet eerst goed kijken wat er al is.

Waar zitten de kwaliteiten? Wat ontbreekt er? Welke woningen zijn nodig? Hoe houden we de wijk bereikbaar? En hoe zorgen we ervoor dat nieuwbouw de bestaande buurt versterkt in plaats van haar uit evenwicht te brengen?

Dat vraagt om meer dan een rekensom over grondprijzen en aantallen woningen. Het vraagt om samenhang.

Wonen raakt aan mobiliteit, groen, zorg, voorzieningen en ontmoeting. Een nieuwe woning kan een oudere helpen om zelfstandig te blijven wonen. Een goede fietsroute kan de afstand tot voorzieningen verkleinen. Een aantrekkelijke openbare ruimte kan mensen uitnodigen om naar buiten te gaan en elkaar tegen te komen.

Niet elke investering levert rechtstreeks geld op. Gelukkig maar. Anders zouden we binnenkort waarschijnlijk ook een factuur krijgen voor het glimlachen naar de buurman.

Maar investeringen kunnen wel bijdragen aan een wijk die prettiger functioneert en waarin mensen langer zelfstandig en met plezier kunnen wonen.

Daarom moeten we bij gebiedsontwikkeling verder kijken dan de opbrengst van de grond.

Ook buiten Capelle speelt deze kwestie.

In heel Nederland naderen wegen, bruggen, tunnels, sluizen en andere infrastructurele voorzieningen uit de jaren vijftig, zestig en zeventig het einde van hun technische levensduur. Rijkswaterstaat staat voor een omvangrijke onderhouds- en vernieuwingsopgave.

Dat maakt de bestuurlijke uitdaging groter dan één gemeente of één woonwijk.

We moeten niet alleen goed kunnen besluiten over wat erbij komt. We moeten ook goed kunnen besluiten over wat behouden moet blijven.

Een nieuwe brug heeft een feestelijke opening. Een brug die dankzij tijdig onderhoud gewoon blijft functioneren, krijgt meestal geen lintje.

Toch is juist dat laatste een belangrijke prestatie.

Goed beheer voorkomt dat problemen ontstaan of groter worden. Het is misschien niet het meest fotogenieke onderdeel van het openbaar bestuur, maar wel een van de belangrijkste. En dus zou Pieter bij ieder groot nieuwbouwplan graag een tweede besluit zien.

Niet alleen: kunnen we dit bouwen? Maar ook: wie betaalt straks het onderhoud? Hoe financieren we de vervanging? Wat kost het jaarlijkse beheer? En wat doen we wanneer de werkelijkheid duurder blijkt dan de oorspronkelijke berekening?

Dat zijn geen vervelende vragen die het enthousiasme moeten bederven. Het zijn vragen die ervoor zorgen dat het enthousiasme niet na een paar decennia omslaat in bestuurlijke verbazing.

Capelle aan den IJssel laat zien wat er mogelijk is wanneer een samenleving de woningnood voortvarend aanpakt.

De stad heeft zich ontwikkeld van een bescheiden dorp tot een woonstad met verschillende gezichten, buurten en generaties bewoners. Die geschiedenis verdient waardering.

Maar de geschiedenis laat ook zien dat keuzes uit het verleden lang doorwerken. Economische tegenwind kan plannen veranderen. Bezuinigingen kunnen de kwaliteit van een wijk beïnvloeden. En wanneer veel tegelijk wordt gebouwd, kan er later ook veel tegelijk aan vervanging toe zijn.

Dat is geen reden om de bouwkranen stil te zetten. Het is wel een reden om verder vooruit te kijken.

Leg vooraf vast welke kwaliteiten van een wijk bij financiële tegenvallers overeind moeten blijven. Zorg dat voorzieningen aansluiten bij de mensen die er gaan wonen. Maak inzichtelijk wat een ontwikkeling op lange termijn kost. En denk niet alleen na over de oplevering, maar ook over de generaties die daarna in de wijk zullen leven.

Want wie vandaag bouwt, legt niet alleen stenen op elkaar. Die maakt keuzes voor mensen die er morgen, over tien jaar en misschien over veertig jaar nog wonen.

En daar zit voor Pieter de kern van het verhaal.

Een stad is geen project dat je op een dag kunt afronden. Een stad is een leefomgeving die voortdurend verandert en waarvoor je blijvend verantwoordelijkheid draagt.

De laatste woning kan worden opgeleverd. De laatste bouwkraan kan worden weggehaald. De laatste champagnebubbel kan uit het glas zijn verdwenen. Maar de verantwoordelijkheid blijft.

De echte toets van een nieuwbouwproject ligt niet op de dag waarop de laatste sleutel wordt uitgereikt.

Die ligt bij de bewoner die er veertig jaar later nog prettig kan wonen. En bij de gemeente die dan kan zeggen: we hebben niet alleen gebouwd voor de dag van morgen. We hebben ook nagedacht over de dag daarna.

Pieter vindt dat een mooie gedachte. En mocht er bij die gelegenheid opnieuw champagne worden geschonken, dan wil hij best nog eens komen kijken. Maar alleen als er ook een fatsoenlijk onderhoudsplan voor de glazen is.

Je weet tenslotte maar nooit.

Pieter Pottenkijker

Geef een reactie