Schilderij 3 – De heer heeft iets laten bouwen

CAPELLE HANGT AAN DE MUUR

Hier moet u even achteruit. Nog een stapje. Zo.

Bij het eerste schilderij kon u bijna met uw schoenen in de ontginningssloot staan. Vandaag heeft de schilder wat meer afstand genomen.

Er moest een kasteel op.

Die gebouwen hebben ruimte nodig. Ook in een verhaal. Voor je het weet zijn we zo druk met torens, heren en opvolgers dat er voor de rest van het dorp alleen nog een voetnoot overblijft. Daar zal ik op letten.

Kijkt u eerst maar rustig.

Een versterkt gebouw, muren, torens. En ergens achter die muren iemand die hier niet zomaar woont. Hij heeft rechten. Dat scheelt nogal bij het ontvangen van bezoek.

Ditmaal kunnen we iemand noemen.

Dirc Traveys van Moordrecht.

Zijn naam wordt niet overal hetzelfde geschreven. U kunt ook Dirk Troveis tegenkomen. Dat zijn geen twee heren die om de beurt het kasteel kwamen bekijken. Het zijn verschillende schrijfwijzen van dezelfde naam. De Historische Vereniging Capelle beschrijft hem als leenman van de graaf van Holland en als ambachtsheer van het gebied van de Gouwe tot aan Kralingen.

Dat was dus meer dan iemand met een groot huis.

Een ambachtsheer had bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden binnen zijn gebied. Zo’n titel stond niet alleen op het briefpapier. Hij betekende dat bewoners met gezag te maken hadden dat niet van henzelf was.

Op dit schilderij kijken we naar het kasteel dat Dirc volgens de erfgoedbeschrijving rond 1285 liet bouwen, nabij de Hollandsche IJsseldijk, op de plek waar nu de ondergrondse resten bij de Slotlaan liggen.

Rond 1285. Houdt u dat ‘rond’ er even bij.

Ik weet dat een precies jaartal prettiger op een bordje staat. Maar ik ga de geschiedenis niet nauwkeuriger maken dan de bron haar aanbiedt.

U hoorde het goed. Hij ‘liet’ het bouwen.

Een klein woordje. In kasteelverhalen krijgt het zelden voldoende aandacht. De heer liet een kasteel bouwen. Daarna gaan we meestal meteen door naar de volgende heer. Maar tussen ‘liet’ en ‘bouwen’ zit een hele bouwplaats.

Er moesten materialen komen. Er moest worden gegraven, getild, gemetseld en getimmerd. Mensen moesten weten hoe een muur bleef staan en hoe je een opening maakte zonder dat alles erboven naar beneden kwam.

Wie dat hier precies deden, kan ik u niet vertellen. Hun namen staan niet in de geraadpleegde beschrijvingen. Ik heb de schilder daarom gevraagd de bouwheer niet met een troffel af te beelden.

Hij vond dat jammer. ‘Dat maakt hem menselijker,’ zei hij. Dat begrijp ik. Maar er is een verschil tussen iemand menselijk afbeelden en hem achteraf het werk van anderen laten doen.

Dus staat de heer voorlopig niet op de voorgrond. U mag eerst naar het gebouw kijken.

Het middeleeuwse slot bestond uit een zaalgebouw met hoektorens. Aan de oostzijde stond een poortgebouw. Bij archeologisch onderzoek in de jaren zestig van de twintigste eeuw zijn resten van het kasteel blootgelegd.

Daar hebben we tenminste iets aan. Geen vage herinnering aan een toren die volgens een buurman nog veel hoger moet zijn geweest.

Resten in de grond. Ze vertellen niet alles, maar ze maken wel duidelijk dat hier een serieus versterkt gebouw heeft gestaan.

Een kasteel was een woonplek, maar met muren en een toegang die iets anders vroegen van de bezoeker dan een vriendelijk tuinhek.

Probeert u zich eens voor te stellen hoe u erheen zou lopen. Niet als toerist. Zonder wandelroute en zonder de geruststellende gedachte dat er verderop koffie wordt geschonken.

U gaat naar iemand die over rechten en bevoegdheden beschikt. Misschien komt u iets vragen. Misschien bent u geroepen.

We weten niet wie op welke dag door deze poort ging. Ik ga dus geen boer opvoeren die zijn muts tussen zijn handen draait. Maar de afstand tussen bewoner en heer mogen we wel zien. Daar heeft de schilder geen extra toren voor nodig.

Wie een versterkt huis bouwt, zal niet van plan zijn het spoedig weer kwijt te raken.

Toch gebeurde dat.

Volgens de erfgoedbeschrijving werd het kasteel in 1351 tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten verwoest. Dat zijn van die namen waarbij een bezoeker beleefd knikt en hoopt dat de suppoost niet onmiddellijk om uitleg vraagt.

We houden het vandaag bij wat het hier betekent: het slot raakte betrokken bij een gewelddadige machtsstrijd.

De muren waren gebouwd om te beschermen. Ze bleken geen garantie.

Ik kan u niet vertellen wie op het beslissende moment waar stond. Niet wie iets probeerde te redden en niet wie later terugkwam om te kijken wat er over was. Daarvoor ontbreken hier de stemmen.

En nee, ik laat op het schilderij ook niet zomaar iemand met een brandende fakkel verschijnen. Geschiedenis heeft al genoeg figuranten gekregen die uitsluitend binnenkomen omdat er ergens brand moet worden gesticht.

Na 1375 werd een nieuw kasteel gebouwd. Ook dat werd verwoest, na de moord op Aleida van Poelgeest in 1394. Vervolgens verrees iets ten noorden van het oude kasteel een niet versterkt huis. De contouren daarvan zijn tegenwoordig met donkere stenen in het plaveisel van het Slotplein aangegeven.

U ziet: wie ‘het kasteel van Capelle’ zegt, moet opletten welk gebouw hij bedoelt. Er werd gebouwd, verwoest en opnieuw gebouwd. Latere eeuwen voegden er weer andere gebouwen en eigenaren aan toe.

Daar maken we een andere keer ruimte voor. Anders staat straks de zeventiende eeuw hier al met de verhuiswagen voor de deur terwijl wij nog bij Dirc naar binnen proberen te kijken.

Vandaag blijven we bij het begin. Bij een heer van Moordrecht die een kasteel liet bouwen. En bij wat daarvan, na zoveel veranderingen, nog terug te vinden is.

Ik heb onder dit schilderij geen portret van Dirc gehangen. Dat is geen oordeel over zijn karakter. Ik beschik eenvoudig niet over een betrouwbaar gezicht dat ik hier met goed fatsoen kan ophangen. Zijn naam kennen we.

Van de mensen die zijn kasteel bouwden weten we veel minder. Dat verschil blijft me bezighouden. Wie opdracht gaf, reist met zijn naam door de eeuwen. Wie tilde, verdwijnt vaak achter het resultaat. Daarom staat er vandaag onder de lijst één woord: ‘Bouwheer.’

Met voldoende ruimte ernaast. Voor de anderen.

Pieter doet een stap achteruit en kijkt naar de muren. ‘Een indrukwekkend gebouw,’ zegt hij. Hij wacht even. ‘Ik had alleen graag geweten wie er aan het eind van de dag met zijn rug tegenaan ging zitten.’

Geef een reactie