De kring, de bitterbal en de mensensoort

Pieters’ Daglicht over Denkdingen

Er zijn wetenschappers die jarenlang in afgelegen regenwouden wonen om onbekende stammen te bestuderen. Ze noteren rituelen. Observeren gedrag. Maken schema’s van hiërarchieën en sociale structuren.

Maar wie werkelijk iets wil leren over de menselijke beschaving hoeft helemaal niet naar Papoea-Nieuw-Guinea.

Die moet gewoon op zaterdagmiddag naar een Nederlandse kringverjaardag. Daar ontvouwt zich een sociaal experiment van wereldformaat. Ik werd er onlangs opnieuw getuige van. 

De locatie was een rijtjeshuis ergens in het midden van Nederland. Zo’n huis waarvan je direct weet dat er ooit een folder van de Gamma op tafel heeft gelegen met de tekst: “Maak van uw huis een thuis.”

Binnen trof ik het bekende ritueel. De kring. Een geometrisch wonder dat uitsluitend in Nederland voorkomt. Stoelen stonden in een perfecte ovaal opgesteld alsof men zich voorbereidde op een spiritistische seance waarbij de geest van de belastinginspecteur zou worden opgeroepen.

In het midden: niets. Geen tafel. Geen kunstwerk. Geen dansvloer. Alleen leegte. Alsof de kring zelf het kunstwerk was. De aanwezigen zaten op hun vaste posities binnen de sociale voedselketen.

Links de Oom van de Sterke Meningen. Rechts de Tante van de Medische Updates. Schuin tegenover de Neef die tegenwoordig “iets met data” doet en daar inmiddels al zeven verjaardagen over vertelt. En ergens aan het uiteinde van de kring zat altijd één onbekende.

Niemand weet wie dat is. Niemand vraagt het. Hij is er gewoon. Net als de ficus.

Het gesprek verliep volgens vaste patronen. Eerst het weer. Dan vakantieplannen. Daarna woningprijzen. En vervolgens de vraag of de jeugd van tegenwoordig nog wel weet hoe een aardappel eruitziet . 

Het was een zorgvuldig opgebouwde spanning. Want iedereen wist dat er één moment zou komen waarop de sociale vrede ernstig op de proef werd gesteld. Het moment waarop gevoelige onderwerpen opdoken. Politiek. Klimaat. Voetbal. De verbouwing van de buurman. Hier kon de beschaving zomaar instorten.

En precies op dat moment verscheen zij. De bitterbal. Op een schaal. Goudbruin. Knapperig. Dampend als een vulkaan vol ragout.

Antropologen spreken vaak over offergaven die stammen gebruiken om conflicten te bezweren. De bitterbal is daarvan de Nederlandse variant. Want probeer maar eens ruzie te maken terwijl je tong zojuist derdegraads verbrand is. Dat lukt niet.

Plotseling verandert de discussie. “Dat kabinet kan er echt niets van – AUW!” “De woningmarkt is volledig ontspoord – HEET!” “Ik vind eigenlijk dat- oei, wacht even.”

Binnen enkele seconden is iedere ideologische strijd vervangen door collectieve mondkoeling. Mensen happen naar lucht. Wapperen met servetten. Nemen een slok bier. En kijken elkaar aan met de solidariteit van soldaten die samen een loopgraaf hebben overleefd. De bitterbal brengt wat diplomaten soms jarenlang niet voor elkaar krijgen.

Verbroedering.

Dat fascineert mij. Want onder alle komische rituelen van de kringverjaardag schuilt iets moois. We lachen er graag om. Om de kring. Om de blokjes kaas. Om de verhalen die we al drie keer gehoord hebben. Om oom Henk die opnieuw uitlegt hoe de file bij Utrecht is ontstaan.

Maar misschien zijn die eigenaardigheden juist de lijm. In een wereld waarin iedereen haast heeft, agenda’s voller zijn dan koelkastlades voor kerst en gesprekken steeds vaker via schermen verlopen, zitten daar ineens twintig mensen in een kring.

Niet efficiënt. Niet productief. Niet vernieuwend. Gewoon aanwezig. Luisterend. Vertellend. Samen.

Misschien is de kringverjaardag wel een van de laatste plekken waar mensen nog oefenen in het simpele kunstje van bij elkaar zijn. En misschien verdient de bitterbal daarom een nationale onderscheiding.

Niet omdat hij gezond is. Niet omdat hij culinair hoogstaand is. Maar omdat hij al generaties lang voorkomt dat familieleden elkaar met een gevulde eierlepel te lijf gaan.

Soms zit beschaving in kleine dingen. Een stoel. Een kring. En een veel te hete bitterbal.

Geef een reactie