
Over thuiszitters, dichte deuren en het hardnekkige gebrek aan andere leerroutes in het onderwijs
Pieters’ Pamflet
Er zijn van die jongens die je niet in een schoolbank krijgt, maar wel in een systeem dat piept en kraakt als een oude koffieautomaat op maandagochtend. Johannes is er zo één. Twaalf jaar, sleutelbos waar menig conciërge jaloers op zou zijn, en een cv waar je u tegen zegt: stoelenfluisteraar, pleinveger, koffiekenner, en – niet onbelangrijk – officieel benoemd tot ‘meneer Johannes’. Probeer dat maar eens op je LinkedIn te zetten zonder dat iemand denkt dat je ironisch doet.
Johannes begon ooit als het klassieke hoofdpijndossier. Stilzitten lukte hem ongeveer net zo goed als een goudvis die probeert een marathon te lopen. Hij botste met het systeem, en het systeem – laten we eerlijk zijn – botst zelden terug met elegantie. Tot daar meester Jelmer was. Geen man van regels als betonblokken, maar van openingen als ramen op een lentedag. Johannes mocht eruit. Even weg. Kopietje hier, boodschapje daar. En voor je het wist had hij zichzelf opnieuw uitgevonden: niet als probleem, maar als oplossing.
Kijk, en daar begint het te wringen. Want zodra een kind niet meer netjes in het rijtje past, hebben we in Nederland een indrukwekkend repertoire ontwikkeld: labels, loketten, formulieren en – als klap op de vuurpijl – het fenomeen ‘thuiszitter’. Kinderen die wel leerplichtig zijn, maar nergens landen. Te ingewikkeld voor de klas, te gewoon voor het speciaal onderwijs, en te vaak simpelweg… uit beeld.
Wie de stukken op Verruim de Horizon leest, ziet een patroon dat zich niet laat wegmasseren met beleidsjargon: thuiszitten is zelden een keuze, maar vaak een gevolg. Van systemen die te strak zijn, van routes die ontbreken, van professionals die willen maar niet mogen. En van kinderen zoals Johannes, die pas tot bloei komen als iemand het lef heeft om het script los te laten.
En nu is er nieuws. Gemeenten die zeggen: genoeg. Nieuwe aanvragen voor thuisonderwijs? Afgewezen. De Hoge Raad heeft gesproken, en plotseling klinkt er bestuurlijke spierballentaal. Utrecht, Rotterdam, Groningen, Den Haag – het land lijkt even collectief rechtop te gaan zitten. Geen ongecontroleerd thuisonderwijs meer. Meer zicht, meer grip, meer ‘terug naar school’.
Op papier is dat, ik zeg het voorzichtig, een verademing. Want laten we niet doen alsof thuisonderwijs altijd een idyllisch tafereel is van leergierige kinderen aan een houten tafel met zonlicht door de gordijnen. Er zijn echte zorgen over ontwikkeling, veiligheid en zichtbaarheid. Kinderen horen niet te verdwijnen achter voordeuren waar niemand nog binnenkomt.
Maar – en hier komt de mits waar je een schoolgebouw mee kunt stutten – wat gebeurt er met de Johannessen van Nederland als we de deur naar thuisonderwijs dichtgooien, maar geen andere deuren openen?
Want Johannes paste ook niet. Hij had, in een andere werkelijkheid, zomaar een thuiszitter kunnen worden. Of een kind waar dossiers over groeien als onkruid tussen stoeptegels. Zijn redding was geen protocol, maar een meester met verbeelding. Geen voorziening, maar een relatie. Geen systeemaanpassing, maar een kleine, bijna ondeugende afwijking van de norm.
Stel je voor dat we dat serieus nemen.
Dat we scholen bouwen waar ‘niet passen’ geen probleem is, maar een uitnodiging. Waar leren niet alleen gebeurt uit boeken, maar ook uit het repareren van een stoel, het zetten van koffie en het draaiende houden van een gemeenschap. Waar een kind conciërge, leerling en mens tegelijk mag zijn – zonder dat iemand daar zenuwachtig van wordt.
Want laten we eerlijk zijn: het onderwijs zit niet verlegen om meer regels, maar om meer routes. Niet om meer controle, maar om meer creativiteit. Niet om minder Johannes, maar om er juist meer te herkennen.
De beweging van gemeenten om thuisonderwijs te beperken kan dus een zegen zijn – mits het geen sluitstuk wordt, maar een startpunt. Mits we durven investeren in hybride vormen, praktijkleren, community schools en alles daartussenin. Mits we accepteren dat ontwikkeling zelden rechtlijnig is, en dat sommige kinderen pas leren lopen als ze eerst even ergens anders mogen zijn.
En ergens, in Twijzelerheide, loopt een jongen met een sleutelbos die straks moet inleveren wat hem juist houvast gaf. Hij vraagt zich af of de school zonder hem kan. Een betere vraag zou zijn: kan het onderwijs zonder hem?
Het antwoord laat zich raden. Maar of we ernaar handelen, dat is een ander verhaal. En als we niet oppassen, eindigt dat verhaal met nog meer kinderen die nergens passen – terwijl ze, met een beetje lef, precies zouden kunnen worden wat Johannes al was: onmisbaar.

[…] Meneer Johannes en de kunst van het niet passen […]