Rijke stinkerds

Er zijn woorden die je als kind al hoort en waarvan je later denkt: Hoe zijn we hier in hemelsnaam aan gekomen? “Rijke stinkerds” bijvoorbeeld. Alsof miljonairs permanent rondlopen in een wolk van middeleeuwse blauwe kaas. Alsof je, zodra je bovenmodaal verdient, automatisch een geuraroma krijgt dat doet denken aan een vergeten lunchbox in juli.

Maar nee, lieve lezer. De herkomst van deze uitdrukking is – uiteraard – net zo onlogisch, verwarrend en heerlijk menselijk als de meeste dingen in onze taal.

Er gaat een prachtig verhaal rond dat rijke mensen vroeger onder de kerk begraven werden, en dat de dampen van hun ontbindingsproces door de kerkvloer heen walmden tijdens de dienst. Dat de pastoor daar stond te preken, terwijl de welgestelden beneden zachtjes lagen te nabranden. Een verhaal dat zó beeldend is dat je het bijna ziet: rijke lieden die na hun dood nog steeds de sfeer weten te verpesten.

Maar helaas – zoals bij zoveel schitterende folklore – klopt er geen hout van. Hoogleraar Nicoline van der Sijs van het Meertens Instituut veegde dit verhaal fijntjes van tafel. Ze kwam geen enkele rijke stinkerd tegen in de middeleeuwse bronnen. Geen verwijzing. Geen klank. Niet eens een verdwaalde voetnoot vol muffe lucht.

Bovendien werd iedereen in de kerk begraven, behalve zelfmoordenaars en ongedoopte kinderen. En de kans dat je als kerkganger het eau de cadaver van je medeburger rook, was minimaal: er lag gewoon een laag aarde tussen.

Kortom: prachtige anekdote. Historisch waardeloos. Net als het idee dat beleidsnotities ooit leesbaar zullen worden.

Dan is er nog de theorie dat rijke mensen vroeger zo onder de parfum zaten, dat ze “stinkend” werden genoemd. Een soort 18de-eeuwse influencer die zichzelf natspoot om de geur van drie maanden niet wassen te maskeren.

Maar ook dat valt in duigen. Want, zoals Van der Sijs fijntjes opmerkt: parfum was juist bedoeld om stank te verdrijven. Je ging niet meer ruiken, maar minder. Bovendien was lichaamsgeur toen niet bepaald sociaal onderscheidend. Iedereen dampte. De een naar arbeid, de ander naar luxe, maar dampen deden we collectief.

Dus nee. Ook dit verhaal mag in de prullenbak naast de theorie dat beleidsneutraliteit bestaat.

De oplossing blijkt – zoals vaak – verrassend simpel. “Stinkend” heeft helemaal niets met geur te maken. Het was gewoon een versterkend bijwoord. Stinkend veel. Stinkend rijk. Stinkend vol.

In de 18de eeuw was “stinkend” dus eigenlijk wat “vet veel”, “belachelijk rijk” of “giga overdreven” nu is. Een taalkundig lachgaspatroon waarmee alles nét even wat uitbundiger wordt. En dát, lieve lezer, maakt de uitdrukking “rijke stinkerd” eigenlijk briljant.

Waarom vinden we termen als “rijke stinkerd” eigenlijk zo lekker? Misschien omdat het ons de mogelijkheid biedt om macht, geld en succes op een veilige manier een klein tikje te geven. Niet om af te straffen, maar om te relativeren. Om te zeggen: “Jij mag dan financieel boven ons zweven, maar taal is van iedereen. En in taal mag je gewoon even een stinkerd zijn.”

Het houdt ons scherp. Het houdt de boel menselijk. Want achter iedere rijke stinkerd zit een mens die net zo onzeker, chaotisch en te chanteren is als wijzelf. Alleen met een grotere hypotheek en een accountant die alles kan relativeren. En daarmee is de uitdrukking precies wat taal zo mooi maakt: een speels duwtje tegen de schenen van het leven.

Dus de volgende keer dat iemand roept: “Die rijke stinkerd!”, glimlach dan even.

Je weet nu dat het niks met geur te maken heeft. Het is simpelweg een eeuwenoud compliment in vermomming. Je bent niet stinkend. Je bent stinkend rijk. En eerlijk is eerlijk: wie van ons zou daar nou echt bezwaar tegen maken? Behalve misschien de kerkgangers uit de folklore, maar die bestaan gelukkig niet.

Geef een reactie