Frits Spits, radiomaker van de eeuw

Er zijn stemmen en er zijn stemmen. Er zijn stemmen die klinken alsof ze eerder uit een saxofoon gekomen zijn dan uit een mens; stemmen die beloven dat de file vanzelf wel overgaat; stemmen die je op zondagmiddag troosten alsof ze je tante zijn met een thermoskan. En dan is er Frits Spits — een stem die klinkt alsof iemand een leesbril heeft gepoetst en vervolgens een kop koffie heeft ingeschonken voor heel Nederland.

Frits Spits (pseudoniem van Frits Ritmeester, geboren op 19 januari 1948 in Eindhoven) heeft iets gedaan wat velen proberen maar weinig mensen volbrengen: hij maakte van radio een huis met ramen. Niet alleen een kast met knoppen en spelende platen, maar een plek waar je binnenstapte, even ging zitten en waar de tijd, om onverklaarbare redenen, zachter tikte. Hij begon waar veel legendes beginnen — in de jaren zeventig — en groeide uit tot iemand die radioluisteraars niet alleen informeerde, maar ook stilletjes opvoedde in het vak van goed luisteren.

Stel je even voor: het jaar is 1973. De wereld draait vinyl, handelsberichten en pruillippolitiek. Daar tussenin, alsof hij per ongeluk in een microfoon viel, verschijnt Spits — nieuwsgierig, eigenzinnig en met de ondeugende gewoonte om de stilte precies op het moment in te zetten dat jij dacht dat de zwijgzaamheid leeg werd. Zijn shows — van de gemoedelijke avonden tot de serieuze taalspecials — waren nooit schoolmeesterlijk, eerder gastheerachtig. “Kom binnen, maak het je gemakkelijk, en laten we samen iets ontdekken,” leken ze te zeggen.

Hij presenteerde programma’s die namen kregen als elpees: warm, stevig en met een zorgvuldig uitgekozen A- en B-kant. De Avondspits, dat soort programma’s die je terugvonden in de dagen dat je je avondjas nog serieus nam; later De Taalstaat, waar taal niet als wapen maar als speelgoed behandeld werd — om te draaien, te bewonderen en soms een beetje te verbouwen. En ondertussen radio-wisselingen: jarenlang een onmisbare kracht op Radio 2, later steeds meer zichtbaar op Radio 1 — een man die zich verplaatste op de golven van het medium alsof hij altijd wist waar de beste frequentie lag.

Zijn carrière is een aaneenschakeling van liefdesverklaringen aan taal en luisteraars. Er waren onderscheidingen — sommige officiëler dan een handdruk, zoals een koninklijke onderscheiding — en erkenningen van vakbroeders die hem liefkozend en vol respect ‘een fenomenale radiomaker’ noemden. Maar belangrijker dan de medailles: het feit dat mensen door de jaren heen bleven luisteren. Kinderen werden groot met zijn stem op de achtergrond; koppels spraken later over hoe een radiomaker een avond redden kon; collega’s leerden dat een goede vraag meer waard is dan duizend decibels.

Wat maakt hem zo standvastig? Misschien is het zijn toon — een mix van bedachtzaamheid en ondeugendheid — of zijn vermogen om van een eenvoudig thema een klein universum te maken. Waar anderen de microfoon zagen als instrument, zag Spits het als tafel: leg je kop thee neer, schuif aan en laten we praten. Zijn stijl was nooit schreeuwerig, nooit opschepperig, altijd precies op het randje van ondeugend en innemend. Zoals iemand die je uitlegt wat een goede drop is, maar op het laatste moment toch een stukje weggeeft.

En dan die lengte van je carrière — een halve eeuw bijna — wat op radiovlak voelt als het bouwen van een kathedraal in plaats van het neerzetten van een kiosk. Een radioleven vol polaroids: evenementen, themadagen, taalkronkels, en tussendoor gewone menselijke reportages die je doen beseffen dat radio niet alleen geluid is, maar ook geheugen. Collega’s, luisteraars en programmamakers spraken bij elke mijlpaal met het soort ontzag dat je normaal alleen reserveert voor oude bomen en goed gebakken appeltaarten.

Toch is er iets ontwapenends in het feit dat iemand met zo’n statuur ook zo kwetsbaar kan klinken. Als hij lachte, lachte je mee. Als hij zweeg, voelde je dat de stilte eerbiedig was. En dat, beste lezer, is radiokunst: weten waar je stil moet zijn zodat het geluid dat volgt kan dansen.

In de serieuze ondertoon — want Pieters Daglicht is niet alleen een circus — ligt een les besloten. In tijden van algoritmes en korte aandachtsspanningen bouwde Spits aan iets dat niet meetbaar is in likes of clicks: vertrouwen. Vertrouwen dat je stem, als je hem goed gebruikt, mensen bij elkaar kan brengen. Vertrouwen dat er publiek is voor diepgang. Vertrouwen dat woorden, zorgvuldig uitgesproken, zinnen kunnen vormen die we later als troostpakken aantrekken.

Dus hef het kopje koffie (of het glas) maar even: op Frits Spits, de man die van radio een huiskamer maakte, van taal een feestje en van stilte een instrument. Moge elke jongere radiomaker die ooit een microfoon oppakt, even stilstaan en denken: hoe praat ik met iemand die me niet ziet, maar die me wél kan vertrouwen?

En mocht u morgen in uw eentje naar de radio luisteren, zet hem een tikje zachter, sluit even uw ogen en luister. Wie weet treft u daar, tussen twee jingles door, nog altijd een restje Spits-avond: een warme deken van woorden, op maat gesneden.

Geef een reactie