
Pieters’ Daglicht over Denkdingen
Ah, daar zijn we dan weer, lieve denkding-lezer. Zet je schrap, want dit is niet zomaar een wandeling door het park van de vrije meningsuiting – nee, dit is een achtbaan zonder beugel, waar je met klotsende oksels en een zak drop in je hand naar beneden stort.
Schuif eens even aan in het daglicht van mijn gedachten. Zet je zonnebril op, want we gaan het hebben over vrije meningsuiting – dat heilige recht waar iedereen mee zwaait alsof het een kortingsbon van de Hema is. “Kijk! Ik heb recht op mijn mening!” roepen ze, en hup, daar komt de verbale confetti: schelden, schreeuwen, oproepen tot vechten op straat alsof het een uitverkoop in de MediaMarkt is.
Ik zat dus gisteren voor de spiegel – je weet wel, die onbetrouwbare glazen verklikker die altijd nét dat ene puistje uitvergroot – en ik zei: “Pieter, wat vind jij nou eigenlijk van vrije meningsuiting?”
En die spiegel, o die brutale spiegel, antwoordde terug: “Nou, Pieter, dat is simpel: iedereen mag zeggen wat-ie wil. Dus ik ook. En ik vind dat jij een haardos hebt die lijkt op een mislukte merengue.”
Bam. Recht in mijn ziel. En tóch dacht ik: de spiegel heeft gelijk. Vrijheid van meningsuiting dus. Maar toen ik mijn haarborstel oppakte om dat brutale ding een mep te geven, besefte ik: nee, dát is het moment waarop vrijheid omslaat in geweld. En dát is dus precies het punt.
Maar daar wringt de schoen, of beter gezegd: daar piept de Dr. Martens van Bob Vylan. Want kijk, Bob Vylan, die denkt waarschijnlijk: “Ik ben punk, ik mag alles roepen. Als ik morgen wil schreeuwen dat de maan van kaas is gemaakt en dat we die met vorken moeten aanvallen – dan mag dat!”
Maar daar knelt het. Want zodra hij roept: “Kom, pak je vork en prik je buurman, want die lijkt op de maan,” ja, dan zitten we in een collectieve kaasoorlog. En geloof me, daar wordt niemand beter van. Behalve misschien de tandarts.
Jazeker, een artiest mag provoceren, schuren, op de tenen van het establishment dansen. Dat is punk. Dat is kunst. Maar zodra het schuurt richting “kom, we pakken de hooivorken en zoeken de vijand op straat op” – dan schuurt het niet meer, dan schaaft het. En wel de beschaving zelf.
Pieter Pottenkijker, trouwe verdediger van wat hij zelf noemt rijke meningsuiting (let op dat woordje “rijk” – niet goedkoop, niet armoedig, maar rijk), zegt het zo: “Je mag best roepen dat de koning een rare hoed draagt. Je mag zelfs vinden dat zijn hoed beter bij een tuinkabouter had gepast. Maar zodra je zegt: ‘Laten we die hoeddrager eens opzoeken en een tik verkopen’, tja… dan ben je niet langer een denker, maar een duwer. En duwen, lieve mensen, dat is iets voor in de speeltuin, niet voor in de samenleving.”
En kijk, daar zit de grap. Want stel je voor dat vrije meningsuiting écht onbeperkt was. Dan zou je buurman legaal mogen roepen dat jouw barbecue naar verbrand konijn smaakt, je schoonmoeder in alle talkshows mag verklaren dat je sokken nooit bij elkaar passen, en dat de NS-omroeper om acht uur ’s ochtends brult: “Beste reizigers, jullie zien er vandaag allemaal verschrikkelijk moe en onaantrekkelijk uit.” Dat willen we toch niet?
Vrije meningsuiting is als sambal: een beetje maakt het gerecht spannend. Te veel, en je blaast de halve tafel weg.
Dus ja, Bob Vylan mag best boos zijn op de wereld. Boosheid is soms de motor van verandering. Maar wie boosheid omzet in haat, vergeet dat woorden wapens worden zodra ze geladen zijn met oproepen tot geweld. En woorden, lieve mensen, zijn bedoeld om bruggen te bouwen, geen vuisten.
Vrije meningsuiting, lieve vrienden, is net als karaoke. Iedereen mag meedoen. Maar als je het hele nummer van Whitney Houston brult terwijl je dronken op een barkruk staat, dan heeft het publiek óók het recht om te zeggen: “Stop, dit doet pijn.” Respect is de ondertitel van vrijheid. Zonder ondertitel snapt niemand de film.
En weet je, als ik er een grapje van mag maken: stel dat we álles mochten zeggen, zonder rem, zonder nuance. Dan kreeg je dit soort situaties:
- De dominee roept zondagochtend: “Gemeente, ik vind uw hoeden spuuglelijk, en uw zang klinkt als een kip met astma!”
- De conducteur kondigt om: “Dames en heren, welkom in de intercity naar Groningen. Maar laten we eerlijk zijn, waarom zou je daar in vredesnaam heen willen?”
- En ikzelf zou in de supermarkt bij de kassa zeggen: “Mevrouw, uw mandarijnen lijken verdacht veel op tennisballen, heeft u dat door?”
Leuk voor een cabaretshow, desastreus voor een samenleving.
Dus daar sta ik dan, met mijn denkdingen in de hand, en ik besluit: vrije meningsuiting is heilig, maar respect is de wierook die het altaar draaglijk maakt. Zonder respect wordt vrijheid herrie. Zonder vrijheid wordt respect stilte. Je hebt ze samen nodig voor muziek.
En de spiegel, mijn venijnige sidekick, zei tenslotte:
“Pieter, dat heb je mooi gezegd. Maar echt, je haar… die merengue, jongen.”
En dat is de serieuze ondertoon onder dit komische klaviergerammel: vrijheid is pas echt rijk als ze gepaard gaat met respect. Niet alles wat je denkt hoeft door een microfoon. Soms is het dapperder om te zwijgen dan om te schreeuwen.
Of, zoals Pieter Pottenkijker besluit, terwijl hij zijn eigen denkdingen weer in de kast schuift:
“Vrije meningsuiting? Ja. Vrije schreeuwzang zonder respect? Nee. Want wie alleen herrie maakt, verliest de melodie.”
En, omdat de kracht van mijn betoog in de herhaling ligt, zeg ik het ook nog even anders.
Daar stond ik dus, in Paradiso – niet als artiest, maar gewoon als toevallige verdwaalde ziel die dacht dat er gratis bitterballen waren. En voor ik het wist, stond ik oog in oog met een microfoon. Niet zomaar een microfoon, nee, eentje die begon te trillen, te brommen en ineens zei:
“Pieter Pottenkijker, luister eens even! Jij lult altijd over respect, maar ík moet elke dag de meest respectloze zooi door mijn kop laten razen. Denk je dat dát leuk is? Denk je dat het fijn is als iemand in mij schreeuwt: death, death, death? Hè? Ik ben een microfoon, geen wapen!”
Ik keek hem aan, verbaasd maar ook een tikje geïrriteerd – want ja, hoe vaak in je leven praat je nou terug tegen een microfoon? Toch deed ik het:
“Maar beste microfoon, jij kiest er toch zelf voor om geluid door te geven?”
Waarop dat ding met een schelle piep antwoordde: “KIES? Ik ben een doorgeefluik! Als jullie mensen domme dingen roepen, moet ík ze versterken. Als iemand haat spuugt, spuug ik mee – driedubbel, via de speakers. Denk je dat dát lekker voelt in je spoel?”
Het publiek begon te joelen, want ja, een pratende microfoon is nog vermakelijker dan een zanger die zichzelf te serieus neemt. En ik dacht: dit is de kern van het probleem. Het apparaat was geen dader, maar ook geen slachtoffer. Het was… een spiegel van de mond.
Dus ik zei tegen hem: “Oké, luister. Jij bent niet verantwoordelijk voor de woorden. Maar je hebt wel macht. Jij kan het geluid harder of zachter maken. En dát is precies wat wij mensen ook moeten leren: niet alles hoeft op standje elf. Soms is fluisteren krachtiger dan schreeuwen.”
De microfoon werd rood van schaamte (al weet ik niet of dat van zijn lampje kwam). Hij zuchtte en zei zachtjes: “Dus… jij bedoelt dat ik ook respectvol kan versterken? Dat ik niet álles hoef door te laten, maar alleen wat de samenleving voedt?”
“Precies,” zei ik. “Jij bent niet slechts een buis van lawaai. Jij kan een instrument van harmonie zijn. Jij kan woorden laten zingen in plaats van snijden.”
En op dat moment viel er een stilte in Paradiso. Zelfs Bob Vylan, die net wilde uithalen, keek verbaasd naar de microfoon die uit zichzelf een lullaby neuriede. Het publiek stond perplex. En ik… ik voelde ineens hoe machtig én kwetsbaar vrijheid is.
En weet je wat de moraal is, lieve denkding-lezer?
Vrije meningsuiting is als die microfoon: je kunt er haat doorheen blazen, maar je kunt er ook liefde doorheen laten klinken. Jij kiest. En wie denkt dat álles gezegd moet worden, vergeet dat stilte soms de hoogste toon is.
De microfoon keek me tenslotte nog één keer aan en fluisterde: “Pieter… je haar lijkt nog steeds op een mislukte merengue.”
