Het onbegrepen gedrag van de begrijpelijke mensen

Pieters’ Daglicht over Denkdingen

Ergens in Nederland zit een vrouw op de bank die in haar pyjamabroek een plant toespreekt.  Ze noemt hem Harrie. Harrie krijgt meer empathie dan de gemiddelde gemeentelijke beleidsnotitie. Soms antwoordt Harrie ook, maar alleen in haar hoofd.  

We noemen dat “onbegrepen gedrag”.  We maken er zorgpaden voor, multidisciplinaire overleggen, wijktafels, casusregisseurs en PowerPoints met pijltjes.   We zuchten er zwaar bij, kijken betekenisvol richting “de GGZ” en zeggen dingen als:  “Dit kan zo niet langer in onze samenleving.”  

Fast forward naar twee straten verderop. Daar staan vijftig man in gewatteerde bodywarmers bij een sportkantine fakkels uit te delen. Niet voor een wake. Voor de intocht van de rede.  

“WE WILLEN ZE HIER NIET!” schreeuwt een man die zijn kinderen net heeft geleerd dat ze hun speelgoed moeten delen.  

Er wordt met stenen gegooid naar een gebouw waar nog niet eens iemand in slaapt. Er gaat een vuilcontainer in brand, want niets zegt “grote zorgen over veiligheid” zoals zelf een vuurtje stichten. Iemand filmt alles verticaal voor Facebook Live.  En ineens is het stil, heel stil, aan de kant van het woordje “onbegrepen”.

De hiërarchie van gekte

We doen in Nederland aan een bijzonder soort ranglijst. Een hiërarchie van gekte.

  • Praat je tegen een boom omdat je stemmen hoort? → Onbegrepen gedrag.  
  • Schreeuw je “EIGEN VOLK EERST!” tegen een bouwkeet? → Begrijpelijke zorgen.  
  • Slaap je drie nachten niet omdat je hoofd vol zit met angst en trauma? → Onbegrepen gedrag.  
  • Gooi je ’s nachts een steen door de ruit van een asielopvang? → Tja, mensen voelen zich niet gehoord.  

We hebben dus mensen met onbegrepen gedrag.  En mensen met niet te willen begrijpen gedrag. Dat is een subtiel maar levensgroot verschil.

De verrekte elasticiteit van begrip

Begrip blijkt in de praktijk een soort elastiek. Voor de één opgerekt tot ver voorbij het ongerijmde, voor de ander strak aangesnoerd rond de enkel, zodat je geen meter kunt bewegen.

Voor mensen in psychische nood is ons begrip: 

  • Voorwaardelijk (“ja maar hij had ook zijn pillen kunnen nemen”)  
  • Administratief (“heeft hij wel de juiste indicatie?”)  
  • En vooral: budgetafhankelijk.

Voor mensen die brand stichten bij een opvang:  

  • “Ze maken zich zorgen om hun wijk.”  
  • “Het zijn gewone vaders en moeders.”  
  • “We moeten luisteren naar het signaal.”  

Als iemand met een psychose een bushokje inloopt, is hij een “tikkende tijdbom”.  Als iemand met een fakkel een opvang in brand probeert te steken, is hij “een boze burger”.  

Het ene onbegrepen gedrag is het andere niet. Het ene zetten we onder toezicht. Het andere op de lijst voor de talkshow.

De hersenweegschaal van Henk

Stel je even de Hersenweegschaal van Henk voor. Links leg je een vrouw neer die door trauma geen mensen meer kan verdragen en schreeuwend door de supermarkt rent. Rechts leg je een man neer die op Telegram is gaan geloven dat asielzoekers zijn gras gaan opeten.

Wie krijgt er begrip? De man rechts, want: “Henk benoemt tenminste wat er leeft.”  Henk mag in het buurthuis op een klapstoeltje vertellen dat hij zich zorgen maakt over “de instroom”.  De vrouw links wordt uit het buurthuis begeleid met twee beveiligers en een zorgmelding. Henk krijgt koffie. Zij krijgt een risicotaxatie.

Het nationale excuseboekje

We hebben een heel repertoire aan zinnen klaar liggen om niet te hoeven benoemen wat er gebeurt.

  • “De emoties lopen hoog op.”  
  • “Mensen voelen zich niet gehoord.”  
  • “We moeten serieus naar deze zorgen luisteren.”  

Alsof “zorgen” een vrijbrief zijn voor pyromanie.  

We noemen het geen geweld, maar “escalatie”.  Geen haat, maar “signalen uit de samenleving”.  Geen racisme, maar “een moeilijke discussie”.

Als iemand in psychische nood zichzelf terugtrekt in een portiek, is er al snel sprake van “overlast”.  Als een groep met bivakmutsen een opvanglocatie belaagt, spreken we van “incidenten”.  Dat is geen taal meer. Dat is performatieve toedekking.

Onbegrepen versus Onwil tot Begrijpen

De waarheid is pijnlijk eenvoudig:  Onbegrepen gedrag bij psychische nood is vaak écht moeilijk te begrijpen, ook voor de persoon zelf. Het gedrag bij die protesten is meestal heel goed te begrijpen. Het gaat niet om onbegrip, maar om onwil om te erkennen wat je aan het doen bent.

Je hoeft geen psychiater te zijn om te snappen dat stenen gooien naar kinderen op de vlucht geen “zorgsignaal” is.  

Je hoeft geen filosoof te zijn om in te zien dat brandstichting geen debatvorm is.  

We kunnen dit gedrag begrijpen. We willen het alleen vaak niet voluit benoemen, omdat dat ongemakkelijk is.  Dan zouden we namelijk moeten zeggen dat keurige buren zich gedragen als relschoppers. Dat respectabele ouders hun kinderen leren dat sommige mensen minder mens zijn.  

En dat schuurt lekker niet in de jaarrekening van het moreel gelijk.

De grote verwissletruc

Stel je een talkshowtafel voor.  Aan de ene kant een man die schreeuwt dat hij “niet meer zichzelf kan zijn in eigen land”.  

Aan de andere kant een vrouw die al jaren vecht tegen depressies en nu een opvanglocatie ondersteunt, omdat ze weet hoe het is om te verdrinken. Wie krijgt de meeste spreektijd?  Juist: degene die het hardst brult.  

We hebben onbegrepen gedrag en onbegrepen stiltes.  

Die stille groep – mensen met psychische kwetsbaarheid, mensen op de vlucht, mensen die gewoon in alle rust hun werk proberen te doen –  die hebben zelden fakkels. Die hebben dossiers. En dossiers branden niet zo fotogeniek.

Wat als we de labels omdraaien?

Wat zou er gebeuren als we de labels omwisselen?

  • Mensen in psychische nood → “Mensen met begrijpelijke pijn in een onbegrijpelijk systeem.”  
  • Mensen die stenen gooien → “Mensen met onbegrijpelijk gedrag in een systeem dat ze te veel begrijpt.”  

Stel dat we dezelfde zorgzame energie die we steken in “luisteren naar zorgen” van relschoppers, eens zouden steken in het daadwerkelijk luisteren naar mensen die paniekaanvallen hebben, stemmen horen, trauma dragen.  

Stel dat we eens zouden zeggen:  “Je gedrag is niet oké, maar je pijn nemen we serieus” tegen de mensen die daadwerkelijk lijden. En tegen de rest: “Je pijn nemen we serieus, maar je stenen niet.”  

Dat zou pas revolutionair zijn.

Een kleine huis-tuin-en-keukentest

Een praktische tip voor thuis, de Huiskamerproef Onbegrepen Gedrag®:

  1. Vraag jezelf af: “Zou ik willen dat iemand dit gedrag tegenover mijn kind vertoont?”  
  2. Als het antwoord “nee” is en je toch denkt “maar we moeten hun zorgen serieus nemen”,  dan heb je waarschijnlijk te maken met Niet Te Willen Begrijpen Gedrag.  

Heel geschikt om streng op te begrenzen. Matig geschikt voor koffie en taart.

Slot: De echte schande

We spreken schande van de mensen met onbegrepen gedrag.  

De mensen die in psychische nood het overzicht kwijt zijn, op straat verdwalen, in hun eigen hoofd vastlopen.  

Maar de echte schande is misschien dat we zó weinig schande spreken van de mensen met heel goed te begrijpen gedrag, dat we er politiek rendement, kijkcijfers en stemmen uit weten te halen.  

Het ene onbegrepen gedrag is het andere niet. En soms is het niet het gedrag dat we niet begrijpen, maar de lafheid waarmee we het goedpraten.

Geef een reactie