De internationale rechtsorde als picknickkleed

Er was een tijd – u herinnert zich dat vast nog vaag, ergens tussen cassettebandjes en het idee dat faxen modern waren – dat de internationale rechtsorde iets had van een heilig object. Niet helemaal de Tien Geboden, maar toch minstens een goedgekeurde huisregel van de wereldgemeenschap. Iets met: gij zult elkaars grenzen respecteren, gij zult niet binnenvallen, gij zult vooral niet zeggen dat het “eigenlijk ook een beetje hun schuld was”.

Dat was de tijd dat wij, keurige middenmachten, geloofden dat regels er waren om gevolgd te worden. Dat grootmachten dat soms lastig vonden, wisten we wel. Maar ze deden tenminste alsof. Er werd geschonden met gêne. Met schaamrood. Met voetnoten.

Die tijd is voorbij.

De internationale rechtsorde ligt er nu bij als een picknickkleed na Koningsdag: vol kruimels, lege blikjes en een mysterieuze vlek waarvan niemand meer weet wie hem heeft veroorzaakt, maar iedereen vermoedt dat hij niet fris is.

Neem Donald Trump. Die vond het – in een vlaag van geopolitieke creativiteit – een uitstekend idee om de Venezolaanse president Maduro te laten ontvoeren en naar New York te brengen. Niet met een keurige dagvaarding, maar met iets dat verdacht veel leek op een Netflix-serie met te veel testosteron. Juristen wereldwijd knepen hun ogen samen, pakten het VN-Handvest er nog eens bij en concludeerden: nee, dit staat er echt niet. Dit is geen diplomatie. Dit is Wild West met een VN-logo dat er haastig is afgekrabd.

Soevereiniteit? Ach joh. Dat is iets voor kleine landen. Venezuela is toch al zwak, corrupt en ver weg. En bovendien: narcoterrorisme. Als je dat woord vaak genoeg zegt, verdwijnen grenzen vanzelf.

En dan Poetin. Die doet het minder subtiel, maar wel consequenter. Geen ontvoering van één man, maar een hele natie op de schop. Tanks, raketten, steden in puin. Een klassieke agressieoorlog, zoals we die sinds 1945 vooral uit geschiedenisboeken kenden. Met grote woorden erbij: “demilitarisering”, “denazificatie”, “historische correctie”. Alsof Oekraïne een foutje in Excel was dat even moest worden hersteld.

De overeenkomst is pijnlijk simpel: beide leiders claimen een hoger belang. Veiligheid. Stabiliteit. Invloed. Orde. En als dat hogere belang botst met internationale regels, dan is de conclusie helder: dan moeten de regels maar even wijken. Of permanent. Of tot nader order. Of tot het volgende interview.

En dáár begint het morele probleem te knagen.

Want de internationale rechtsorde is geen natuurwet. Ze werkt alleen als de sterksten haar serieus nemen. Zodra grootmachten haar behandelen als een buffet – dit neem ik wel, dat laat ik liggen, en dat bord is van mij – verandert elk beroep op recht in theater.

“Jullie doen hetzelfde,” zegt Poetin dan. En hij wijst naar Washington. Naar Irak. Naar Venezuela. Naar drones. Naar geheime operaties. En ineens klinkt elk westers pleidooi voor rechtvaardigheid een tikje holler. Niet onjuist, maar wel kwetsbaar.

Dat maakt gesprekken over vrede cynischer. Ook met Poetin. Want hoe serieus is een vredesaanbod als het uitgangspunt is: de nieuwe werkelijkheid? Dat is diplomatiek jargon voor: wat ik heb afgepakt, hou ik. Onderhandelen mag, maar alleen binnen mijn overwinning.

Waarom Poetin deze oorlog begon, weten we inmiddels beter dan in de eerste maanden. Het was geen onmiddellijke zelfverdediging. Oekraïne stond niet op het punt Moskou binnen te marcheren met vlaggen en fanfare. Het was een preventieve oorlog: nu ingrijpen, voordat Oekraïne definitief richting NAVO en Westen schuift. En, minstens zo belangrijk: voordat er naast Rusland een democratisch, succesvol Oekraïne ontstaat dat laat zien dat het ook anders kan. Vrijer. Minder corrupt. Minder autoritair.

Dat is misschien wel de grootste bedreiging van allemaal.

Is dat hetzelfde als Trump? Nee. En wie dat zegt, maakt zich schuldig aan morele luiheid. De schaal, de aard en de gevolgen verschillen fundamenteel. Trump’s actie – hoe illegaal ook – was beperkt, gericht op één leider, in een land dat al op de knieën lag. Poetin voert een totale oorlog, met duizenden doden, miljoenen vluchtelingen en systematische aanvallen op civiele infrastructuur. De bloedigste oorlog in Europa sinds 1945, zeggen ze bij de NAVO. En dat zeggen ze niet voor de gezelligheid.

Maar het patroon is hetzelfde. Macht boven regels. En dát is de corrosie.

Voor kleine landen is dat funest. Nederland, Oekraïne, Venezuela – allemaal leven ze officieel onder de bescherming van recht en verdragen. In de praktijk blijken die papieren paraplu’s alleen waterdicht zolang het niet echt gaat regenen. En als het stortregent, staan we ineens te kijken wie er een tank heeft en wie alleen een verklaring.

Dat is de grotere tragiek van deze tijd. Niet alleen dat oorlog terug is, maar dat het morele kompas verdwijnt. Dat de hoeders van de rechtsorde zelf met het kompas spelen. Dat Noord steeds vaker wordt ingeruild voor “wat ons nu even uitkomt”.

En zo zitten we in gesprekken over vrede die tegelijk noodzakelijk en bitter zijn. Want praten moet. Altijd. Maar praten zonder gedeeld idee van recht is geen vredesoverleg. Het is afdingen.

De internationale rechtsorde was nooit perfect. Maar ze was wel een afspraak. En afspraken werken alleen als ook de sterkste zich eraan houdt. Anders rest ons slechts macht, geweld en deals achter gesloten deuren.

En een picknickkleed dat nooit meer schoon wordt.

Geef een reactie