De werkelijkheid fantaseert terug

Ik moest het bericht twee keer lezen. Niet omdat het ingewikkeld was, maar omdat ik dacht: dit kan ik me niet verbeelden. Van Dale had het Woord van het Jaar bekendgemaakt. En het was… hallucineren.

Je verwacht dan vuurwerk. Een nieuw woord. Iets met streepjes, hashtags of minstens drie lettergrepen te veel. Iets waarvan je denkt: dat zeggen alleen mensen onder de dertig of ministers na middernacht. Maar nee. Gewoon hallucineren. Een woord dat er al was toen je nog met een potlood schreef en geloofde dat encyclopedieën nooit zouden verdwijnen.

En toch voelde het alsof ik het me inbeeldde. Alsof iemand bij Van Dale had gezegd: “Zullen we het gewoon… dát noemen?” En dat iemand anders had geantwoord: “Ja. Niemand zal het geloven. Dat is juist mooi.”

Volgens Van Dale heeft hallucineren tegenwoordig namelijk een nieuwe betekenis. Niet meer alleen dat je roze olifanten ziet na drie dagen zonder slaap of na het luisteren naar te veel politieke debatten. Nee. Nu betekent het ook: informatie verstrekken die niet op betrouwbare data is gebaseerd en daarom volstrekt onjuist is.

Met andere woorden: als een chatbot je met stalen gezicht vertelt dat Napoleon in 1987 een TikTok-account had, dan is dat geen foutje. Dat is een hallucinatie.

Daar zit je dan. Ooit dacht je dat alleen mensen konden hallucineren. Nu doen machines vrolijk mee. Ze verzinnen bronnen, feiten, citaten en soms hele levensverhalen, zonder ook maar één spier te vertrekken. Wat knap is, want ze hebben geen spieren.

Ton den Boon, hoofdredacteur van De Dikke Van Dale – een titel die op zichzelf al klinkt als een personage uit een strip – legt uit dat AI diep is doorgedrongen in de samenleving. Tot in de vezels zelfs. Dat zijn precies de momenten waarop je weet dat iets groots aan de hand is. Zodra iemand het woord “vezels” gebruikt, is het menens.

Woorden veranderen, zegt hij. Trainen is niet meer alleen iets wat je met een hond doet, of met soldaten, maar ook met taalmodellen. En ineens sta je als mens een beetje schaapachtig te kijken. Want jij dacht dat je trainde om beter te worden. Blijkt dat je ondertussen ook een machine opvoedt die soms dingen verzint met het zelfvertrouwen van een doorgewinterde talkshowgast.

Vorig jaar werd het Woord van het Jaar nog afgelast. Gekaapt, heette dat. Door actiegroepen, meningen, strijd. Het woord van het jaar kon de discussie niet meer aan. Dat moet je ook maar durven als verkiezing: toegeven dat je het zelf niet meer trekt. Toen werd het polarisatie. Dit jaar weer geen stemming. Gewoon een woord. Klaar.

En eerlijk is eerlijk: hallucineren past. Bij deze tijd. Bij nieuws dat soms voelt als fictie. Bij feiten die buigzamer zijn dan ooit. Bij technologie die briljant is, maar ook af en toe met droge ogen complete onzin uitkraamt.

Misschien is dat wel de serieuze ondertoon. Dat we niet alleen moeten lachen om hallucinerende machines, maar ook moeten leren herkennen wanneer wij zelf een beetje mee hallucineren. Wanneer we iets aannemen omdat het mooi klinkt. Of omdat het slim geformuleerd is. Of omdat het uit een scherm komt.

Het Woord van het Jaar is dus geen verrassing. Het is een waarschuwing. Met een knipoog. En een lichte duizeling.

Ik ga even liggen. Zou zomaar kunnen dat ik anders dingen ga zien die er niet zijn.

Geef een reactie