Van zorgverstrekking naar zelforganisatie: Doe het lekker zelf!

In 1995 werd het persoonsgebonden budget (PGB) ingevoerd met een heldere visie: mensen grip laten houden op hun eigen zorg en ondersteuning. Zelfregie en maatwerk stonden voorop. Anno 2025 lijkt er van die oorspronkelijke bedoeling weinig over: veel gemeenten sturen steeds meer op standaardpakketten en zorg in natura (ZIN), waarbij keuzevrijheid en maatwerk onder druk staan. De roep om een reset wordt luider: terug naar zelforganisatie, nabijheid en een ondersteuningssysteem dat aansluit bij het dagelijks leven van mensen.

De huidige praktijk lijkt op een ‘warenhuis’: professionals en gemeenten bepalen het aanbod, burgers kiezen van de schappen. Toegang is geregeld via een woud aan regels en formulieren. Dit werkt afhankelijkheid, bureaucratie en verspilling in de hand, en zorgt regelmatig voor mismatch tussen de behoeften van mensen en de hulp die daadwerkelijk wordt geboden.

De oplossing is een fundamentele koerswijziging: weg van zorgverstrekking, terug naar zelforganisatie. Vergelijk het met een bouwmarkt: mensen kiezen, met ondersteuning, hun eigen gereedschap en materialen. Hieruit ontstaat een ‘sociale doe-het-zelfzaak’:

  • Overzicht & toegankelijkheid: lokale ontmoetingsplekken zonder bureaucratie, waar iedereen binnenloopt voor advies of een maatwerkgesprek.
  • Geleid zelfmanagement: inwoners bepalen samen met keuzehulpen, ervaringsdeskundigen en professionals hun eigen route.
  • Professionele flexibiliteit: zorgverleners denken niet als scheidsrechters, maar zijn adviseurs en begeleiders.
  • Gebruik van netwerk en talenten: eerst kijken wat je zelf kunt organiseren of wat je netwerk biedt, daarna pas professionele inzet.

Dit nieuwe model vraagt ook om een andere financiering. Niet langer een systeem van eigen bijdragen en beslag op tijd en energie van mantelzorgers, maar een overheid die het door de inwoner opgestelde zorgplan ondersteunt. Van een persoonsgebonden budget, naar een persoonsgebonden bijdrage vanuit de overheid. Zelforganisatie en regie van inwoners staan centraal, met extra steun voor wie dat nodig heeft (via bijvoorbeeld een hardheidsclausule). Mantelzorg, vrijwilligerswerk en lokale initiatieven krijgen alle ruimte; professionele zorg blijft beschikbaar als het echt nodig is.

Deze aanpak levert tastbare winst op:

  • Meer regie voor inwoners: mensen kiezen zelf en zijn niet afhankelijk van vooraf vastgestelde producten.
  • Gerichtere ondersteuning: minder bureaucratie, minder verspilling, meer effectiviteit.
  • Eenvoudigere financiering: minder ingewikkelde procedures, geen strikte toets op ‘recht op producten’, maar financiering van resultaat en welzijn.
  • Sterker sociaal netwerk: meer ruimte voor betrokkenheid van buren, familie en wijkinitiatieven – met een veerkrachtigere samenleving als resultaat.

De decentralisaties in het sociaal domein kregen als opdracht: ondersteuning dichter bij de mensen brengen en maatwerk mogelijk maken. In de praktijk is dit vaak niet gelukt. De Doe-Het-Zelf-zorgzaak is een kans om die oorspronkelijke bedoeling alsnog waar te maken.

De omslag naar zelforganisatie vraagt lef en samenwerking van gemeenten, inwoners, zorgverleners en beleidsmakers. Het vraagt om een andere taal, een open houding en type beleid: niet ‘voor’ maar ‘met’ mensen werken. Onafhankelijke cliëntondersteuners kunnen regie en gelijkwaardigheid borgen.

Juist nu discussies over financiering en houdbaarheid van de zorg oplaaien, is het tijd voor een brede dialoog. Hoe maken we echte regie mogelijk? Waar liggen de drempels? Hoe creëren we ruimte voor doeners, denkers en samenwerkers in de samenleving?

Met de verschuiving van zorgverstrekking naar zelforganisatie is het mogelijk om de zorg – en de samenleving – toekomstbestendig, veerkrachtig en mensgericht vorm te geven. Doe het lekker zelf, maar doe het vooral samen.

Pieters’ Pamflet is de dagelijkse reflectie van Pieter Pottenkijker op de grote én kleine bewegingen in onze samenleving. Met scherpe pen, heldere blik en een gezonde dosis ironie fileert hij de actualiteit – van Haagse schijnbewegingen tot alledaagse dwaasheden in de wijk. Geen onderwerp is te groot, geen detail te klein. In Pieters’ Pamflet lees je geen neutrale duiding, maar betrokken observaties die prikkelen, confronteren en soms troosten. Voor wie niet alleen wil weten wat er gebeurt, maar vooral wil begrijpen waarom het ertoe doet.

Geef een reactie