10 Miljard teveel

Lieve lezers, sociaal bevlogen medemens – en als ik Pieters Pamflet mag evenaren: u, beste belastingbetaler! We moeten praten. Over zorgfraude. Niet het leukste onderwerp, maar wel een die de bloeddruk doet stijgen, zélfs zonder specialistische tussenkomst.

Stelt u zich voor: u spaart jarenlang voor een cruise, en onderweg blijkt dat 10 procent van uw geld ongemerkt overboord is gegooid. Au! In de zorg gooien wij, als maatschappij, zo’n 10 miljard euro per jaar overboord aan fraude. Dat geld is bedoeld voor mensen met zorg nodig, niet voor snelle auto’s van malafide ondernemers of voor de zoveelste verbouwing van een villa in Bloemendaal.

Zorgfraude is creatief, divers en elastisch als een acrobaat: valse zorgdeclaraties, thuiszorg geleverd op papier maar niet in het echt, persoonsgebonden budgetten (pgb’s) ontsnappen alsof het loslopende kippen zijn. Banken zien opvallende cashopnames, accountants spotten ongekend hoge winstmarges – de FIU knikt: “Dit wordt weer zo’n dossier.” En jawel, dan rollen de eerste boeven op.

Maar wees gerust: gemeenten zitten niet stil. Ze hebben de fraudesnuffelaar in zichzelf wakker gekust en pakken uit met een trits aan maatregelen:

  • Voorportaal op slot: Strenge selectie en Bibob-toets bij aanbestedingen scheidt kaf van koren.
  • Regionale samenwerking: Het Twents barrièremodel fungeert als poortwachter – drempels opwerpen, regionaal samenwerken, kennis delen, en vooral: samen leren.
  • Preventie & Toezicht: Van kennisdeling tot meldknoppen op gemeentelijke websites, kwaliteitseisen, en periodieke controles.
  • Handhaving met humor: Niet alleen de vermanende vinger maar ook de knetterharde straf (én een mieterse ‘zwarte lijst’ voor hardleerse aanbieders, gevolgd door publiciteit, om anderen te ontmoedigen.

In Rotterdam bijvoorbeeld, een actieplan met vier nette actielijnen – preventie, toezien, toezicht en handhaving – bewijst dat de Maasstad niet alleen sprint voor Feyenoord, maar ook voor eerlijk zorggeld.

Werkzame aanpakken? Die zijn verrassend helder: 

  • Streng aan de poort: Laat niet iedereen zomaar binnen als zorgaanbieder.
  • Samenwerken: Gemeenten, inspecties, politie, en zelfs belastingdienst pakken samen door.
  • Eenvoudige meldpunten, scherpe analyses: Een laagdrempelige meldknop en ketensamenwerking vergroten de pakkans.
  • Communiceer openlijk over toezicht: Het afschrikwekkende effect van open strafzaken en meldingen doet wonderen.

Nu het lastige deel. Een ‘witte lijst’ van betrouwbare aanbieders klinkt uitnodigend als de geur van versgebakken brood, maar daar kleven wat zwakke punten aan.

  • (On)mogelijkheden: Zo’n witte lijst schept overzicht (je weet wie zuiver op de graat is), maar het gevaar van schijnveiligheid loert. Wanneer een partij wél op de lijst staat en later tóch blijkt te frauderen, roept dat gêne op.
  • Administratieve last: Deskundigheid vereist. Jaarrekeningen analyseren, gedrag toetsen, checken en dubbelchecken. Een lijst is geen garantie, wél een kostenpost.
  • ‘Cowboylijst’ Pointer: scherp doch kwetsbaar: De recent offline gehaalde Pointerlijst toonde aan hoe gevoelig het is om stempels te plaatsen, terwijl twijfels blijven over de gegevensinterpretatie.

Dus ja, een witte lijst kan, met bestuurlijke moed, bijdragen aan transparantie, maar vraagt eenvoud, continue bijstelling, en coördinatie – want elke extra bureaucratische laag kost geld (en tijd) die je hoopt te besparen op fraude.

Dus: zorgfraude moet weg! Niet omdat bureaus dat eisen, maar omdat het ons gemeenschapszin ondermijnt. Elke euro die in de zak van een “zorgcowboy” verdwijnt, komt niet op het bord van iemand die het écht nodig heeft. Maar: laten we het samen doen, nuchter, stevig én lichtvoetig. En laten we waken dat de oplossing (lees: een administratieve antitoren) dóór de kosten niet erger is dan de kwaal. Want gemeenschapsgeld hoort bij de gemeenschap — en de admin, die houden we graag slank, zodat hij soepel door de hoepel springt.

Of, zoals pinksterdominee Pieters het zou zeggen: “Zorgfraude? Stoppen! Maar niet door het op te lossen met een papieren kluwen waar niemand meer uitkomt.”

Zorgfraude. Het woord klinkt inmiddels bijna vertrouwd, maar laten we ons niet in slaap sussen: we praten hier over miljarden die bedoeld zijn voor mensen in kwetsbare situaties, en die verdwijnen in de zakken van malafide aanbieders. Zoals eerder geschreven: het is niet alleen een financieel probleem, maar een moreel tekort. Elke euro die niet bij de juiste zorg terechtkomt, holt onze solidariteit uit.

Maar als het antwoord op fraude is: méér controle, méér formulieren en nóg meer regels, dan dreigt er iets anders mis te gaan. Dan zadelen we de duizenden goedwillende zorgverleners op met wantrouwen en bureaucratie. We belonen de verkeerde mensen met papier en de juiste mensen met achterdocht. Dat moet anders.

Gelukkig zijn er nieuwe wegen – en ja, dit keer komt Pieter niet alleen met commentaar, maar ook met boter bij de vis. Een aanpak die streng is waar het moet, en slank waar het kan. Die fraudeurs de pas afsnijdt, zonder eerlijke zorgaanbieders of gemeenten op te zadelen met extra last. En die vertrouwen opbouwt, in plaats van wantrouwen institutionaliseert.

Het voorstel dat hierop volgt laat zien: het kán. Door scherp te zijn aan de voorkant – met vergunningen, integriteitstoetsen en slimme samenwerking – voorkom je rompslomp aan de achterkant. Door digitale gegevens te benutten in plaats van stapels papier op te leggen. Door signalen serieus te nemen, en de fraudeur verantwoordelijk te houden voor het ontbreken van bewijs – niet de gemeente of de bonafide zorgverlener.

Kortom: we moeten toe naar een aanpak die niet méér gaat regelen, maar beter. Niet harder controleren, maar slimmer. Zodat gemeenschapsgeld weer terechtkomt waar het hoort: bij mensen die zorg nodig hebben – niet in de kofferbak van een dure leaseauto.

En ja, dat vraagt durf. Maar het levert iets groters op: een zorgsysteem dat recht doet aan wie het nodig heeft én wie het levert. Iedereen los, maar samen strak.

Zorg is een fundament van onze samenleving. Iedereen moet kunnen rekenen op betrouwbare, toegankelijke en betaalbare ondersteuning – juist waar het leven kwetsbaar is. Maar wanneer zorg wordt misbruikt voor persoonlijk gewin, raakt dat niet alleen het vertrouwen in het systeem, maar ook de mensen die het hardst hulp nodig hebben. Zorgfraude is dan ook meer dan een economisch probleem: het ondermijnt solidariteit en rechtvaardigheid.

Tegelijkertijd mogen maatregelen tegen fraude niet ontaarden in wantrouwen tegenover de vele goedwillende zorgaanbieders. Het is tijd voor een aanpak die scherp is op misbruik, maar zacht op de juiste mensen. Een aanpak die het kaf van het koren scheidt zonder extra papieren barrières op te werpen. Daarvoor is vernieuwing nodig: in denken én in doen.

In dit voorstel verkennen we hoe Nederland – met lessen uit binnen- en buitenland – zorgfraude krachtig kan aanpakken zonder dat dit leidt tot meer administratieve lasten voor zorgaanbieders of gemeenten. Met slimme data, betere samenwerking, eenvoudiger regels en een rechtvaardiger juridische grondslag. En misschien wel het belangrijkste: een verschuiving van controle achteraf naar vertrouwen vooraf – onderbouwd, verantwoord en toekomstbestendig.

  • Landelijke samenwerking: Diverse partijen zoals de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), het OM, gemeenten en brancheorganisaties werken samen in de Taskforce Integriteit Zorgsector. Via convenanten wordt informatie gedeeld om fraudeurs sneller te weren.
  • Proeftuinen in Hart van Brabant en Twente: Er zijn regionale pilots die aantonen dat een integrale benadering van inkoop, contractmanagement, toezicht en handhaving effectief zijn. Criminelen worden hiermee sneller teruggedrongen, mits er landelijk beleid volgt om malafide aanbieders definitief te weren.
  • Stichting Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ): Dit dé centrale plek voor het uitwisselen van signalen over fraude: instanties kunnen via het waarschuwingsregister elkaar waarschuwen voor bekende fraudeurs.
  • Wetgeving: De nieuwe “Wet bevorderen samenwerking en rechtmatige zorg” legt de juridische basis voor het delen van fraudesignalen. Daarnaast kunnen bestuursrechtelijke maatregelen snel worden ingezet en wordt het Inlichtingenbureau verplicht om gegevensuitwisseling te faciliteren, zonder nieuwe formulieren en regeldruk voor zorgverleners.
  • Administratieve lasten verminderen: Landelijke plannen zoals (Ont)Regel de Zorg en het Integraal Zorgakkoord streven naar het halveren van administratieve lasten door schrappen van onnodige regels, standaardisatie en digitalisering, waardoor controles eenvoudiger en efficiënter verlopen.
  • VK: CQC ‘fit and proper’ checks: De Care Quality Commission verplicht zorgaanbieders al bij toetreding tot de markt om aan te tonen dat ze betrouwbaar en geschikt zijn, inclusief antecedentenonderzoek. Dit voorkomt dat malafide partijen starten.
  • Scandinavië: Real-time data-analyse: In Denemarken en Zweden gebruiken toezichthouders digitale audits bij declaraties, met behulp van algoritmes om onregelmatigheden te signaleren zonder extra handmatige administratie voor aanbieders.
  • VS: Omgekeerde bewijslast: Bij vermoede fraude verschuift daar (ook via civielrechtelijke procedures) de bewijslast: de aanbieder moet aantonen dat zijn declaraties kloppen, vooral als administratie ontbreekt.
  • Vergunningplicht: Vanaf 2025 is in Nederland een breed vergunningstelsel ingevoerd voor nieuwe zorgaanbieders, met een antecedentencheck en toets op integriteit, zodat malafide aanbieders vroeg worden geweerd en regeldruk vóór toetreding plaatsvindt in plaats van doorblijvende controles.
  • Gegevensuitwisseling wettelijk vergemakkelijken: De nieuwe wetgeving biedt een rechtsbasis voor het veilig en soepel delen van persoonsgegevens tussen ketenpartners, essentieel voor effectieve gezamenlijke controle zonder extra papieren rompslomp. 
  • Schrappen van dubbele controles: Door het gelijkmaken van inkoop- en verantwoordingsregels (en standaardisatie van contracten en verantwoordingsformulieren) kan veel tijd worden bespaard en worden administratieve lasten structureel verlaagd. 
  • Omgekeerde bewijslast breed inzetten: Nederlandse rechters hebben de omgekeerde bewijslast inmiddels erkend als een middel tegen fraude: indien documentatie ontbreekt of ernstige nalatigheid is vastgesteld, verschuift het bewijs naar de aanbieder. Vanuit redelijkheid en billijkheid is daarmee een wettelijke basis aanwezig voor deze aanpak, mits zorgvuldig en casuïstisch toegepast.
  • Voorkomen i.p.v. genezen: Focus de meest intensieve toets (zoals vergunningen en integriteitstoets) aan het begin, bij toetreding van nieuwe aanbieders.
  • Slimme digitale controles: Gebruik algoritmes en controle op basis van bestaande declaratiegegevens, zonder aanvullende handmatige administratie voor zorgaanbieders.
  • Afstemmen en standaardiseren: Maak landelijk duidelijke, uniforme eisen voor inkoop/verantwoording en koppel bestaande registratiesystemen aan fraude-detectie-tools.
  • Omgekeerde bewijslast als stok achter de deur: Leg in wet- en regelgeving vast dat – bij serieuze signalen of ontbrekende administratie – de bewijslast automatisch verschuift naar de aanbieder, zodat fraude geen ‘administratieve last’ maar een serieuze consequentie heeft voor de fraudeur, niet voor de goedwillende zorgverlener of gemeente.
  • Vereenvoudig wetten, schrap dubbele procedures: Beperk toezicht en audits tot één duidelijke lijn en koppel zorgvuldig bestaande initiatieven, zodat er niets dubbel gebeurt.

Met deze mix van strengere toetreding, slim gebruik van bestaande data, het afstemmen van regels en daadwerkelijke inzet van de omgekeerde bewijslast wordt fraude tegengegaan zonder dat de administratieve lasten voor eerlijke aanbieders of gemeenten toenemen.

Pieters’ Pamflet is de dagelijkse reflectie van Pieter Pottenkijker op de grote én kleine bewegingen in onze samenleving. Met scherpe pen, heldere blik en een gezonde dosis ironie fileert hij de actualiteit – van Haagse schijnbewegingen tot alledaagse dwaasheden in de wijk. Geen onderwerp is te groot, geen detail te klein. In Pieters’ Pamflet lees je geen neutrale duiding, maar betrokken observaties die prikkelen, confronteren en soms troosten. Voor wie niet alleen wil weten wat er gebeurt, maar vooral wil begrijpen waarom het ertoe doet.

Geef een reactie