Over kaas, karretjes en de ACM die de bonnen nakijkt

Beste Denkdingen-lezer, ga even zitten (maar niet té comfortabel — we hebben het over boodschappenprijzen, niet over bankfauteuils met gratis chocomelk). Stel je voor: een keurige instantie met een bril en een notitieblok — de ACM — die zegt: “Hé, wachten jullie even, want die karretjes in Nederland lijken duurder te rollen dan bij de buren.” En ja hoor: er gaat een officieel onderzoek van start.  

Klinkt hoopvol, bijna heroïsch. Alsof iemand eindelijk de stofzuiger op de juiste zuigstand zet. Maar voordat u uw boodschappenkarretje als oorlogswinst gaat vieren: als er al iets mis is, dan duurt het vaak even voordat wij, de consumenten, daar iets van merken. De ACM zelf signaleert dat het onderzoek tijd nodig heeft en plant de rapportage pas voor volgend jaar zomer. Geduld, dus — en dat is geen grap.  

Waarom nu pas? Omdat er signalen zijn — luid en duidelijk — onder andere van de Consumentenbond: hun peiling liet zien dat boodschappen in België, Duitsland en Frankrijk gemiddeld tientallen procenten goedkoper zijn voor veel A-merken (in sommige gevallen 12–20% of meer). Dat is het soort signaal dat een toezichthouder wakker maakt.  

Een klein geschiedenislesje, in vijf hapklare stukjes: sinds de invoering van de euro in 2002 zijn prijzen natuurlijk verschoven — soms langzaam, soms met een smak. De laatste jaren zagen we dat voedselprijzen (en dan met name sommige categorieën) flinke sprongen maakten: coronaverstoringen, wereldwijde logistieke knopen en vooral de energie- en grondstoffenchockes na 2021–2022 zorgden voor een stevige tik in de prijsindex. Kort gezegd: het was geen rustig kabbelend riviertje, maar eerder een opeenvolging van flinke golven. (CBS en Europese data laten die scherpe stijgingen in 2022–2023 duidelijk zien.)  

Maar zijn marktwerking en inflatie hetzelfde? Nee. Inflatie is de storm. Marktwerking is het dak — en soms ligt daar een lek. Als leveranciers, supermarkten of contracten zo in elkaar zitten dat prijsdalingen niet goed doorwerken of prijsstijgingen juist razendsnel naar de klant gaan, dan zit je in de problemen. De ACM wil nu precies dat mechanisme ontrafelen: winstmarges van leveranciers en supermarkten, inkoopvoorwaarden, prijsverschillen met buurlanden — het hele repertoire. Dat is niet zomaar even polshoogte nemen; dat is een marktdetective-serie in meerdere afleveringen.  

En dan de macht op de winkelvloer. Onze supermarktmarkt is niet bepaald een bonte verzameling van kleine buurtsupermarktjes. Grote spelers hebben flinke marktaandelen (Albert Heijn alleen al is alweer goed voor meer dan een derde van de markt), en zo’n concentratie bepaalt mede hoe scherp prijzen worden gevoerd. Wilt u weten waar de ene euro blijft? Kijk niet alleen naar het schap; kijk ook naar wie de schappen beheert.  

Het mysterie van de Goudse kaas die elders goedkoper ligt (u noemde het, en met recht): dat is een cocktail van factoren. Fabrikantenpriceing (A-merken), promoties (Nederland is kampioen ‘bulkaanbiedingen’), btw- en accijnsverschillen, logistieke kosten, schaalvoordelen en soms… simpele marktstrategieën. De Consumentenbond toont dat vooral A-merken buitenslands goedkoper zijn; voor sommige versproducten en huismerken ligt het andersom.

En de zuivelmarkt heeft ook haar eigen grillen — kaasprijzen schommelen door grondstof- en productietrends. Dus: ja, die Goudse kan goedkoper zijn in Frankrijk — maar het is niet per se een samenzwering met klompen en molens.  

Terug naar de werkelijkheid: hoe lang? De werkwijze van de ACM laat zien dat marktonderzoeken zorgvuldig en stap-voor-stap gebeuren: informatieverzameling, conceptrapport, consultatieronde, definitief rapport — en pas daarna mogelijk aanbevelingen of handhaving. Dat neemt tijd — data moet worden gecheckt, partijen moeten reageren, en soms is wetgeving nodig. Kortom: verwacht niet dat morgen de kassabon een sprookje wordt. Verwacht wel dat er een pas op de plaats komt en, hopelijk, concrete voorstellen om marktknelpunten te fixen.  

Moet de ACM altijd op het vinkentouw zitten? In een perfecte wereld ja — maar in de echte wereld heeft ook de toezichthouder prioriteiten, middelen en procedures. De afgelopen jaren is er wel extra aandacht en capaciteit gekomen, maar toezicht kost mensen en tijd, en je kunt niet elk gerucht gelijk omzetten in een grootschalig onderzoek. Meldingen, studies (zoals die van de Consumentenbond) en politieke druk (hoorzittingen, kamervragen) stapelen zich op en dwingen tot actie. Kortom: het is niet zozeer nu pas, het is nu concreet, en dat verschil is belangrijk.  

Wat hoop ik? Dat de ACM niet verandert in een papieren tijger of een bureaucratisch stofdoekje, maar dat het onderzoek echt licht werpt op waar prijzen trager dalen of sneller stijgen dan zou moeten. En dat supermarkten, fabrikanten en politiek vervolgens niet in een lange polonaise van verklaringen verdwijnen, maar in een serie praktische stappen — meer transparantie, eerlijkere inkoopvoorwaarden, en ja, misschien minder showaanbiedingen en meer structurele prijsverlagingen.

Dus: houd uw kassabon bij de hand, lees hem als een liefdesbrief die soms onleesbaar is, maar laat u vooral niet bedotten door het charmerende flesje Fanta dat in Frankrijk plots wél zo vriendelijk lacht. De ACM heeft de lamp aangestoken; wij wachten af, lachen (om de absurditeit) en hopen (op een eerlijkere prijs aan de kassa). En als het allemaal meezit? Dan hebben we volgend jaar zomer nieuws waar we weer met een kop koffie over kunnen lachen — of huilen — maar dan op z’n minst met feiten op tafel.  

Met een knipoog, een karretje en een enigszins geplette doos melk,

— Pieters Daglicht (in gedachten)

Geef een reactie